उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकोनचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः।। 39।। सुचन्द्रे पतिते राजन राजेन्द्राणां शिरोमणौ। तत्पुत्रः पुष्कराक्षस्तु रामं योद्धुमथागतः।।

upoddhātapāde bhārgavacarite ekonacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ|| 39|| sucandre patite rājan rājendrāṇāṃ śiromaṇau| tatputraḥ puṣkarākṣastu rāmaṃ yoddhumathāgataḥ||

स रथस्थो महावीर्यः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः। अभिवीक्ष्य रणेत्युग्रं रामं कालातकोपमम।।

sa rathastho mahāvīryaḥ sarvaśastrāstrakovidaḥ| abhivīkṣya raṇetyugraṃ rāmaṃ kālātakopamam||

चकार शरजालं च भार्गवेन्द्रस्य सर्वतः। मुहूर्त्तं जामदग्न्यो ऽपि बाणैः संझदितो ऽभवत।।

cakāra śarajālaṃ ca bhārgavendrasya sarvataḥ| muhūrttaṃ jāmadagnyo 'pi bāṇaiḥ saṃjhadito 'bhavat||

ततो निष्कम्य सहसा भार्गवेन्द्रो महाबलः। शरबन्धान्महाराज समुदैक्षत सर्वतः।।

tato niṣkamya sahasā bhārgavendro mahābalaḥ| śarabandhānmahārāja samudaikṣata sarvataḥ||

दृष्ट्वा तं पुष्काराक्षं तु सुचन्द्रतनयं तदा। क्रोधमाहारयामास दिधक्षन्निव पावकः।।

dṛṣṭvā taṃ puṣkārākṣaṃ tu sucandratanayaṃ tadā| krodhamāhārayāmāsa didhakṣanniva pāvakaḥ||

स क्रोधेन समाविष्टो वारुणं समवासृजत। ततो मेघाः समुत्पन्ना गर्जन्तो भैरवान्नवान।।

sa krodhena samāviṣṭo vāruṇaṃ samavāsṛjat| tato meghāḥ samutpannā garjanto bhairavānnavān||

ववृषुर्जलधाराभिः प्लावयन्तो धरां नृप। पुष्कराक्षो महावीर्यो वायव्यास्त्रुमवासृजत।।

vavṛṣurjaladhārābhiḥ plāvayanto dharāṃ nṛpa| puṣkarākṣo mahāvīryo vāyavyāstrumavāsṛjat||

तेन ते ऽदर्शनं नीताः सद्य एव बलाहकाः। अथ रामो भृशं क्रुद्धो ब्राह्मं तत्राभिसंदधे।।

tena te 'darśanaṃ nītāḥ sadya eva balāhakāḥ| atha rāmo bhṛśaṃ kruddho brāhmaṃ tatrābhisaṃdadhe||

पुष्कराक्षो ऽपि तेनैव विचकर्ष महाबलः। ब्राह्म सो ऽप्याहितं दृष्ट्वा दण्डाहत इवारगः।।

puṣkarākṣo 'pi tenaiva vicakarṣa mahābalaḥ| brāhma so 'pyāhitaṃ dṛṣṭvā daṇḍāhata ivāragaḥ||

घोरं परशुमादाय निःश्वसंस्तमधावत। रामस्याधावतस्तत्र पुष्कराक्षो धनुर्धरः।।

ghoraṃ paraśumādāya niḥśvasaṃstamadhāvata| rāmasyādhāvatastatra puṣkarākṣo dhanurdharaḥ||

संदधे पञ्चविशिखान्दीप्तास्यानुरगानिव। एकैकेन च बाणेन हृदि शीर्षे भुजद्वये।।

saṃdadhe pañcaviśikhāndīptāsyānuragāniva| ekaikena ca bāṇena hṛdi śīrṣe bhujadvaye||

शिखायां च क्रमाद्भित्त्वा तस्तंभ भृश मातुरम। स चैवं पीडीतो रामः पुष्कराक्षेण संयुगे।।

śikhāyāṃ ca kramādbhittvā tastaṃbha bhṛśa māturam| sa caivaṃ pīḍīto rāmaḥ puṣkarākṣeṇa saṃyuge||

क्षणं स्थित्वा भृशं धावन्परशुं मूर्ध्न्यपतयात। शिखामारभ्य पादान्तं पुथ्कराक्षं द्विधाकरोत।।

kṣaṇaṃ sthitvā bhṛśaṃ dhāvanparaśuṃ mūrdhnyapatayāt| śikhāmārabhya pādāntaṃ puthkarākṣaṃ dvidhākarot||

पतिते शकले भूमौ तत्कालं पश्यता नृणाम। आश्चर्यं सुमाहज्जातं दिवि चैव दिवौ कसाम।।

patite śakale bhūmau tatkālaṃ paśyatā nṛṇām| āścaryaṃ sumāhajjātaṃ divi caiva divau kasām||

विदार्य रामस्तं क्रोधात्पुष्कराक्ष महाबलम। तत्सैन्यमदहत्क्रुद्धः पावको विपिनं यथा।।

vidārya rāmastaṃ krodhātpuṣkarākṣa mahābalam| tatsainyamadahatkruddhaḥ pāvako vipinaṃ yathā||

यतो यतो धावति भार्गवेन्द्रो मनो ऽनिलौजाः प्रहरन्परश्वधम। ततस्ततो वाजिरथेभमानवा निकृत्तगात्राः शतशो निपेतुः।।

yato yato dhāvati bhārgavendro mano 'nilaujāḥ praharanparaśvadham| tatastato vājirathebhamānavā nikṛttagātrāḥ śataśo nipetuḥ||

रामेण तत्रा तिबलेन संगरे निहन्यमानास्तु परश्वधेन। हा तात मातस्त्विति जल्पमांना भस्मीबभूवुः सुविचूर्णितास्तदा।।

rāmeṇa tatrā tibalena saṃgare nihanyamānāstu paraśvadhena| hā tāta mātastviti jalpamāṃnā bhasmībabhūvuḥ suvicūrṇitāstadā||

मुहूर्त्तमात्रेण च भार्गवेण तत्पुष्कराक्षस्य बलं समग्रम। अनेकराजन्यकुलं हतेश्वरं इतं नवाक्षौहिणिकं भृशातुरम।।

muhūrttamātreṇa ca bhārgaveṇa tatpuṣkarākṣasya balaṃ samagram| anekarājanyakulaṃ hateśvaraṃ itaṃ navākṣauhiṇikaṃ bhṛśāturam||

पतिते पुष्कराक्षे तु कार्त्तवीर्यार्जुनः स्वयम। आजगाम महावीर्यः सुवर्णरथमास्थितः।।

patite puṣkarākṣe tu kārttavīryārjunaḥ svayam| ājagāma mahāvīryaḥ suvarṇarathamāsthitaḥ||

नानाशस्त्रसमाकीर्णं नानारत्नपरिच्छदम। दशनल्वप्रमाणं च शतवाजियुतं नृपः।।

nānāśastrasamākīrṇaṃ nānāratnaparicchadam| daśanalvapramāṇaṃ ca śatavājiyutaṃ nṛpaḥ||

युते बाहुसहस्रेण नानायुधधरेण च। बभौ स्वर्लोकमारोक्ष्यन्देहति सुकृती यथा।।

yute bāhusahasreṇa nānāyudhadhareṇa ca| babhau svarlokamārokṣyandehati sukṛtī yathā||

पुत्रास्तस्य महावीर्याः शतं युद्धविशारदाः। सेनाः संव्यूह्य संतस्थुः संग्रामे पितुराज्ञया।।

putrāstasya mahāvīryāḥ śataṃ yuddhaviśāradāḥ| senāḥ saṃvyūhya saṃtasthuḥ saṃgrāme piturājñayā||

कार्त्तवीर्यस्तु बलवान्रामं दृष्ट्वा रणाजिरे। कालान्तकयमप्रख्यं योद्धुं समुपचक्रमे।।

kārttavīryastu balavānrāmaṃ dṛṣṭvā raṇājire| kālāntakayamaprakhyaṃ yoddhuṃ samupacakrame||

दक्षे पञ्चशतं बाणान्वामे पञ्चशतं धनुः। जग्रा ह भार्गवेन्द्रस्य समरे जेतुमुद्यतः।।

dakṣe pañcaśataṃ bāṇānvāme pañcaśataṃ dhanuḥ| jagrā ha bhārgavendrasya samare jetumudyataḥ||

बाणवर्षं चकाराथ रामस्योपरि भूपते। यथा बलाहको वीर पर्वतोपरि वर्षति।।

bāṇavarṣaṃ cakārātha rāmasyopari bhūpate| yathā balāhako vīra parvatopari varṣati||

बाणवर्षेण नेनाजौ सत्कृतो भृगुनन्दनः। जग्राह स्वघनुर्दिव्यं बाणवर्षं तथाकरोत।।

bāṇavarṣeṇa nenājau satkṛto bhṛgunandanaḥ| jagrāha svaghanurdivyaṃ bāṇavarṣaṃ tathākarot||

तावुभौरणसंदृप्तौ तदा भार्गवहैहयौ। चक्रतुर्यद्धमतुलं तुमुलं लोमहर्षणम।।

tāvubhauraṇasaṃdṛptau tadā bhārgavahaihayau| cakraturyaddhamatulaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam||

ब्रह्मास्त्रं च सभूपालः संदधे रणमूर्द्धनि। वधाय भार्गवेन्द्रस्य सर्वशस्त्रास्त्रधृगबली।।

brahmāstraṃ ca sabhūpālaḥ saṃdadhe raṇamūrddhani| vadhāya bhārgavendrasya sarvaśastrāstradhṛgabalī||

रामो ऽपि वार्युपस्पृश्य ब्रह्मं ब्राह्मय संदधे। ततो व्योम्नि सदा सक्ते द्वे चाप्य स्त्रे नराधिप।।

rāmo 'pi vāryupaspṛśya brahmaṃ brāhmaya saṃdadhe| tato vyomni sadā sakte dve cāpya stre narādhipa||

ववृधाते जगत्प्रान्ते तेजसा ज्वलनार्कवत। त्रयो लोकाः सपाताला दृष्ट्वा तन्महदद्भुतम।।

vavṛdhāte jagatprānte tejasā jvalanārkavat| trayo lokāḥ sapātālā dṛṣṭvā tanmahadadbhutam||

ज्वलदस्त्रयुगं तप्ता मेनिरे ऽस्योपसंयमम। रामस्तदा वीक्ष्य जगत्प्रणाशं जगन्निवासोक्तमथास्मरत्तदा।।

jvaladastrayugaṃ taptā menire 'syopasaṃyamam| rāmastadā vīkṣya jagatpraṇāśaṃ jagannivāsoktamathāsmarattadā||

रक्षा विधेयाद्य मयास्य संयमो निवारणीयः परमांशधारिणा। इति व्यवस्य प्रभुरुग्रतेजा नेत्रद्वयेनाथ तदस्त्रयुगमम।।

rakṣā vidheyādya mayāsya saṃyamo nivāraṇīyaḥ paramāṃśadhāriṇā| iti vyavasya prabhurugratejā netradvayenātha tadastrayugamam||

पीत्वातिरामं जगदाकलय्य तस्थौ क्षणं ध्यानगतो महात्मा। ध्यानप्रभावेण ततस्तु तस्य ब्रह्मास्त्रयुग्मं विगतप्रभावम।।

pītvātirāmaṃ jagadākalayya tasthau kṣaṇaṃ dhyānagato mahātmā| dhyānaprabhāveṇa tatastu tasya brahmāstrayugmaṃ vigataprabhāvam||

पपात भूमौ सहसाथ तत्क्षणं सर्वं जगत्स्वास्थ्यमुपाजगाम। स जामदग्न्यो महातां महीयान्स्रष्टुं तथा पालयितुं निहन्तुम।।

papāta bhūmau sahasātha tatkṣaṇaṃ sarvaṃ jagatsvāsthyamupājagāma| sa jāmadagnyo mahātāṃ mahīyānsraṣṭuṃ tathā pālayituṃ nihantum||

विभुस्तथापीह निजंप्रभावं गोपायितुं लोकविधिं चकार। धनुर्द्धरः शूरतमो महस्वान्सदग्रणीः संसदि तथ्यवक्ता।।

vibhustathāpīha nijaṃprabhāvaṃ gopāyituṃ lokavidhiṃ cakāra| dhanurddharaḥ śūratamo mahasvānsadagraṇīḥ saṃsadi tathyavaktā||

कलाकलापेषु कृतप्रयत्नो विद्यासु शास्त्रेषु बुधो विधिज्ञः। एवं नृलोके प्रथयन्स्वभावं सर्वाणि कल्यानि करोति नित्यम।।

kalākalāpeṣu kṛtaprayatno vidyāsu śāstreṣu budho vidhijñaḥ| evaṃ nṛloke prathayansvabhāvaṃ sarvāṇi kalyāni karoti nityam||

सर्वे तु लोका विजितास्तु तेन रामेण राजन्यनिषूदनेन। एवं स रामः प्रथितप्रभावः प्रशामयित्वा तु तदस्त्रयुग्मम।।

sarve tu lokā vijitāstu tena rāmeṇa rājanyaniṣūdanena| evaṃ sa rāmaḥ prathitaprabhāvaḥ praśāmayitvā tu tadastrayugmam||

पुनः प्रवृत्तो निधनं प्रकर्तुं रणागणे हैहयवंशकेतोः। तुणीरतः पत्रियुगं गृहीत्वा पुङ्खे निधायाथ धनुर्ज्यकायाम।।

punaḥ pravṛtto nidhanaṃ prakartuṃ raṇāgaṇe haihayavaṃśaketoḥ| tuṇīrataḥ patriyugaṃ gṛhītvā puṅkhe nidhāyātha dhanurjyakāyām||

आलक्ष्य लक्ष्यं नृपकर्णयुग्मं चकर्त्त चूडामणिहर्तुकामः। स कृत्तकर्णो नृपतिर्महात्मा विनिर्जिताशेषजगत्प्रवीरः।।

ālakṣya lakṣyaṃ nṛpakarṇayugmaṃ cakartta cūḍāmaṇihartukāmaḥ| sa kṛttakarṇo nṛpatirmahātmā vinirjitāśeṣajagatpravīraḥ||

मेने निजं वीर्यमिह प्रणष्टं रामेण भूमीशतिरस्कृतात्मा। क्षणं धराधीशतनुर्विवर्णा गतानुभावा नृपतेर्बभूव।।

mene nijaṃ vīryamiha praṇaṣṭaṃ rāmeṇa bhūmīśatiraskṛtātmā| kṣaṇaṃ dharādhīśatanurvivarṇā gatānubhāvā nṛpaterbabhūva||

लेख्येव सच्चित्रकरप्रयुक्ता सुदीनचित्तस्य विलक्ष्यते ऽग। ततः स राजा निजवीर्यवैभवं समस्तलोकाधिकतां प्रयातम।।

lekhyeva saccitrakaraprayuktā sudīnacittasya vilakṣyate 'ga| tataḥ sa rājā nijavīryavaibhavaṃ samastalokādhikatāṃ prayātam||

विचिन्त्य पौलस्त्यजयादिलब्धं शोचन्निवासीत्स जयाभिकाङ्क्षीं। दध्यौ पुनर्मीलितलोचनो नृपौ दत्तं तमात्रेयकुलप्रदीपम।।

vicintya paulastyajayādilabdhaṃ śocannivāsītsa jayābhikāṅkṣīṃ| dadhyau punarmīlitalocano nṛpau dattaṃ tamātreyakulapradīpam||

यस्य प्रभावानुगृहीत ओजसा तिरश्चकारा खिललोकपालकान। यदास्य हृद्येष महानुभावो दत्तः प्रयातो न हि दर्शनं तदा।।

yasya prabhāvānugṛhīta ojasā tiraścakārā khilalokapālakān| yadāsya hṛdyeṣa mahānubhāvo dattaḥ prayāto na hi darśanaṃ tadā||

खिन्नो ऽतिमात्रं धरणीपतिस्तदा पुनः पुनर्ध्यानपथं जगाम। स ध्यायमानो ऽपि न चाजगाम दत्तो मनोगोचरमस्य राजन।।

khinno 'timātraṃ dharaṇīpatistadā punaḥ punardhyānapathaṃ jagāma| sa dhyāyamāno 'pi na cājagāma datto manogocaramasya rājan||

तपस्विनो दान्ततमस्य साधोरनागसो दुष्कृतिकारिणो विभुः। एवं यदात्रेस्तनयो महात्मा दृष्टो न च ध्यानपथे नृपेण।।

tapasvino dāntatamasya sādhoranāgaso duṣkṛtikāriṇo vibhuḥ| evaṃ yadātrestanayo mahātmā dṛṣṭo na ca dhyānapathe nṛpeṇa||

तदातिदुः खेन विदूयमानः शोकेन मोहेन युतो बभूव। तं शोकमग्नं नृपतिं महात्मा रामो जगादाखिलचित्तदर्शी।।

tadātiduḥ khena vidūyamānaḥ śokena mohena yuto babhūva| taṃ śokamagnaṃ nṛpatiṃ mahātmā rāmo jagādākhilacittadarśī||

मा शोकभावं नृपते प्रयाहि नैवानुशोचन्ति महानुभावाः। यस्ते वरायाभवमादिसर्गे स एव चाहं तंव सादनाय।।

mā śokabhāvaṃ nṛpate prayāhi naivānuśocanti mahānubhāvāḥ| yaste varāyābhavamādisarge sa eva cāhaṃ taṃva sādanāya||

समागतस्त्वं भवधीरचित्तः संग्रामकाले न विषादचर्चा। सर्वो हि लोकः स्वकृतं भुनक्ति शुभाशुभं दैवकृतं विपाके।।

samāgatastvaṃ bhavadhīracittaḥ saṃgrāmakāle na viṣādacarcā| sarvo hi lokaḥ svakṛtaṃ bhunakti śubhāśubhaṃ daivakṛtaṃ vipāke||

अन्योनको ऽप्यस्य शुभाशुभस्य विपर्ययं कर्तुमलं नरेश। यत्ते सुपुण्यं बहुजन्मसंचितं तेनेह दत्तस्य वरार्हपात्रम।।

anyonako 'pyasya śubhāśubhasya viparyayaṃ kartumalaṃ nareśa| yatte supuṇyaṃ bahujanmasaṃcitaṃ teneha dattasya varārhapātram||

जातो भवानद्य तु दुष्कृतस्य फलं प्रभुङ्क्ष्व त्वमिहार्जितस्य। गुरुर्विमत्यापकृतस्त्वया मे यतस्ततः कर्णनिकृन्तनं ते।।

jāto bhavānadya tu duṣkṛtasya phalaṃ prabhuṅkṣva tvamihārjitasya| gururvimatyāpakṛtastvayā me yatastataḥ karṇanikṛntanaṃ te||

कृतं मया पश्य हरन्तमोजसा चूडामणिं मामपत्दृत्य ते यशः। इत्येवमुक्त्वा स भृगुर्महात्मा नियोज्य बाणं च विकृष्य चापम।।

kṛtaṃ mayā paśya harantamojasā cūḍāmaṇiṃ māmapatdṛtya te yaśaḥ| ityevamuktvā sa bhṛgurmahātmā niyojya bāṇaṃ ca vikṛṣya cāpam||

चिक्षेप राज्ञः स तु लाघवेन च्छित्त्वा मणिं रामममुपाजगाम। तद्वीक्ष्य कर्मास्य मुनेः सुतस्य स चार्जुनो हैहयवंशधर्त्ता।।

cikṣepa rājñaḥ sa tu lāghavena cchittvā maṇiṃ rāmamamupājagāma| tadvīkṣya karmāsya muneḥ sutasya sa cārjuno haihayavaṃśadharttā||

समुद्यतो ऽभूत्पुनरप्युदायुधस्तं हन्तुमाजौ द्विजमात्मशत्रुम। शूलशक्तिगदाचक्रखढ्गपट्टिशतोमरैः।।

samudyato 'bhūtpunarapyudāyudhastaṃ hantumājau dvijamātmaśatrum| śūlaśaktigadācakrakhaḍhgapaṭṭiśatomaraiḥ||

नानाप्रहरणैश्चान्यैराजघान द्विजात्मजम। स रामो लाघवेनैव संप्रक्षिप्तान्यनेन च।।

nānāpraharaṇaiścānyairājaghāna dvijātmajam| sa rāmo lāghavenaiva saṃprakṣiptānyanena ca||

शूलादीनि चकर्त्ताशु मध्य एव निजाशुगैः। स राजा वार्युपस्पृश्य ससर्जाग्नेयमुत्तमम।।

śūlādīni cakarttāśu madhya eva nijāśugaiḥ| sa rājā vāryupaspṛśya sasarjāgneyamuttamam||

अस्त्रं रामो वारुणेन शमयामास सत्वरम। गान्धर्वं विदधे राजा वायव्येनाहनद्विभुम।।

astraṃ rāmo vāruṇena śamayāmāsa satvaram| gāndharvaṃ vidadhe rājā vāyavyenāhanadvibhum||

नागास्त्रं गारुडेनापि रामश्चिच्छेद भूपते। दत्तेन दत्तं यच्छूलमव्यर्थं मन्त्रपूर्वकम।।

nāgāstraṃ gāruḍenāpi rāmaściccheda bhūpate| dattena dattaṃ yacchūlamavyarthaṃ mantrapūrvakam||

जग्राह समरे राजा भार्गवस्य वधाय च। तच्छूलं शतसूर्याभमनिवार्यं सुरासुरैः।।

jagrāha samare rājā bhārgavasya vadhāya ca| tacchūlaṃ śatasūryābhamanivāryaṃ surāsuraiḥ||

चिक्षेप राममुद्दिश्य समग्रेण बलेन सः। मूर्ध्नि तद्भार्गवस्याथ निपपात महीपते।।

cikṣepa rāmamuddiśya samagreṇa balena saḥ| mūrdhni tadbhārgavasyātha nipapāta mahīpate||

तेन शूलप्रहारेण व्यथितो भार्गवस्तदा। मूर्च्छामवाप राजेन्द्र पपात च हरिं स्मरन।।

tena śūlaprahāreṇa vyathito bhārgavastadā| mūrcchāmavāpa rājendra papāta ca hariṃ smaran||

पतिते भार्गवे तत्र सर्वे देवा भयाकुलाः। समाजग्मुः पुरस्कृत्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान।।

patite bhārgave tatra sarve devā bhayākulāḥ| samājagmuḥ puraskṛtya brahmaviṣṇumaheśvarān||

शङ्करस्तु महाज्ञानी साक्षान्मृत्युञ्जयः प्रभुः। भार्गवं जीवयामास संजीवन्या स विद्यया।।

śaṅkarastu mahājñānī sākṣānmṛtyuñjayaḥ prabhuḥ| bhārgavaṃ jīvayāmāsa saṃjīvanyā sa vidyayā||

रामस्तु चेतनां प्राप्य ददर्श पुरतः सुरान। प्रणनाम च राजेन्द्र भक्त्या ब्रह्मादिकांस्तु तान।।

rāmastu cetanāṃ prāpya dadarśa purataḥ surān| praṇanāma ca rājendra bhaktyā brahmādikāṃstu tān||

ते स्तुता भार्गवेन्द्रेण सद्यो ऽदर्शनमागताः। स रामो वार्युस्पृश्य जजाप कवचं तु तत।।

te stutā bhārgavendreṇa sadyo 'darśanamāgatāḥ| sa rāmo vāryuspṛśya jajāpa kavacaṃ tu tat||

उत्थितश्च सुसंरब्धो निर्दहन्निव चक्षुषा। स्मृत्वा पाशुपतं चास्त्रं शिवदत्तं स भार्गवः।।

utthitaśca susaṃrabdho nirdahanniva cakṣuṣā| smṛtvā pāśupataṃ cāstraṃ śivadattaṃ sa bhārgavaḥ||

सद्यः संहृतवांस्तत्तु कार्त्तवीर्यं महाबलम। स राजा दत्तभक्तस्तु विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम। प्रविष्टो भस्मसाज्जातं शरीरं बाहुनन्दन।।

sadyaḥ saṃhṛtavāṃstattu kārttavīryaṃ mahābalam| sa rājā dattabhaktastu viṣṇoścakraṃ sudarśanam| praviṣṭo bhasmasājjātaṃ śarīraṃ bāhunandana||