उपोद्धातपादे भर्गवचरिते सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः।। 37।। अन्तर्द्धानं गते कृष्णे रामस्तु सुमहायशाः। समुद्रिक्तमथात्मानं मेने कृष्णानुभावतः।।

upoddhātapāde bhargavacarite saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ|| 37|| antarddhānaṃ gate kṛṣṇe rāmastu sumahāyaśāḥ| samudriktamathātmānaṃ mene kṛṣṇānubhāvataḥ||

अकृतव्रणसंयुक्तः प्रदीप्ताग्निरिव ज्वलन। समायातो भार्गवो ऽसीपुरीं महिष्मतीं प्रति।।

akṛtavraṇasaṃyuktaḥ pradīptāgniriva jvalan| samāyāto bhārgavo 'sīpurīṃ mahiṣmatīṃ prati||

यत्र पापहरा पुण्या नर्मदा सरितां वरा। पुनाति दर्शनादेव प्राणिनः पापिनो ह्यपि।।

yatra pāpaharā puṇyā narmadā saritāṃ varā| punāti darśanādeva prāṇinaḥ pāpino hyapi||

पुरा त्रय हरेणापि निविष्टेन महात्मना। त्रिपुरस्य विनाशाय कृतो यत्नो महीपते।।

purā traya hareṇāpi niviṣṭena mahātmanā| tripurasya vināśāya kṛto yatno mahīpate||

तत्र किं वर्ण्यते पुण्यं नृणां देवस्वरूपिणाम। सदृष्ट्वा नर्मदां भूप भर्गवः कुलनन्दनः।।

tatra kiṃ varṇyate puṇyaṃ nṛṇāṃ devasvarūpiṇām| sadṛṣṭvā narmadāṃ bhūpa bhargavaḥ kulanandanaḥ||

नमश्चकार सुप्रीतः शत्रुसाधनतत्परः। नमो ऽस्तु नर्मदे तुभ्यं हरदेहसमुद्भवे।।

namaścakāra suprītaḥ śatrusādhanatatparaḥ| namo 'stu narmade tubhyaṃ haradehasamudbhave||

क्षिप्रं नाशय शत्रून्मे वरदा भव शोभने। इत्येवं स नमस्कृत्य नर्मदां पापनाशिनीम।।

kṣipraṃ nāśaya śatrūnme varadā bhava śobhane| ityevaṃ sa namaskṛtya narmadāṃ pāpanāśinīm||

दूतं प्रस्थापयामास कार्त्तवीर्यार्जुनं प्रति। दूत राजात्वया वाच्यो यदहं वच्मि ते ऽनघ।।

dūtaṃ prasthāpayāmāsa kārttavīryārjunaṃ prati| dūta rājātvayā vācyo yadahaṃ vacmi te 'nagha||

न संदेहस्त्वया कार्यो दूतः क्वापि न बध्यते। यद्बलं तु समाश्रित्य जमदग्निमुनिं नृपः।।

na saṃdehastvayā kāryo dūtaḥ kvāpi na badhyate| yadbalaṃ tu samāśritya jamadagnimuniṃ nṛpaḥ||

तिरस्त्वं कृतवान्मूढ तत्पुत्रो योद्धुमागतः। शीघ्रं निर्गच्छ मन्दात्मन्युद्धं रामाय देहि तत।।

tirastvaṃ kṛtavānmūḍha tatputro yoddhumāgataḥ| śīghraṃ nirgaccha mandātmanyuddhaṃ rāmāya dehi tat||

भार्गवं त्वं समासाद्य गच्छ लोकान्तरं त्वरा। इत्येवमुक्त्वा राजानं श्रुत्वा तस्य वचस्तथा।।

bhārgavaṃ tvaṃ samāsādya gaccha lokāntaraṃ tvarā| ityevamuktvā rājānaṃ śrutvā tasya vacastathā||

शीघ्रमागच्छ भद्रं ते विलंबो नेह शस्यते। तेनैवमुक्तो दूतस्तु गतो हैहयभूपतिम।।

śīghramāgaccha bhadraṃ te vilaṃbo neha śasyate| tenaivamukto dūtastu gato haihayabhūpatim||

रामोदितं तत्सकलं श्रावयामास संसदि। स राजात्रेयभक्तस्तु महाबलपराक्रमः।।

rāmoditaṃ tatsakalaṃ śrāvayāmāsa saṃsadi| sa rājātreyabhaktastu mahābalaparākramaḥ||

चुक्रोध श्रुत्वा वाच्यं तद्दूतमुत्तरमावहत। मया भुजबलेनैव दत्तदत्तेन मेदिनी।।

cukrodha śrutvā vācyaṃ taddūtamuttaramāvahat| mayā bhujabalenaiva dattadattena medinī||

जिता प्रसह्य भूपालान्बद्ध्वानीय निजं पुरम। तद्बलं मयि वर्त्तेत युद्धं दास्ये तवाधुना।।

jitā prasahya bhūpālānbaddhvānīya nijaṃ puram| tadbalaṃ mayi vartteta yuddhaṃ dāsye tavādhunā||

इत्युत्क्वा विससर्ज्जाशु दूतं हैहयभूपतिः। सेनाध्यक्षं समाहूय प्रोवाच वदतां वरः।।

ityutkvā visasarjjāśu dūtaṃ haihayabhūpatiḥ| senādhyakṣaṃ samāhūya provāca vadatāṃ varaḥ||

सज्जं कुरु महाभाग सैन्यं मे वीरसंमतः। योत्स्ये रामेण भृगुणा विलंबो मा भवत्विति।।

sajjaṃ kuru mahābhāga sainyaṃ me vīrasaṃmataḥ| yotsye rāmeṇa bhṛguṇā vilaṃbo mā bhavatviti||

एवमुक्तो महावीरः सेनाध्यक्षः प्रतापनः। सैन्यं सज्जं विधायाशु चतुरङ्ग न्यवेदयत।।

evamukto mahāvīraḥ senādhyakṣaḥ pratāpanaḥ| sainyaṃ sajjaṃ vidhāyāśu caturaṅga nyavedayat||

सैन्यं सज्जं समाकर्ण्य कार्त्तवीर्यो नृपो मुदा। सूतोपनीतं स्वरथमारुरोह विशांपते।।

sainyaṃ sajjaṃ samākarṇya kārttavīryo nṛpo mudā| sūtopanītaṃ svarathamāruroha viśāṃpate||

तस्य राज्ञः समन्तात्तु सामन्ता मण्डलेश्वराः। अनेकाक्षौहिणीयुक्ताः परिवार्योपतस्थिरे।।

tasya rājñaḥ samantāttu sāmantā maṇḍaleśvarāḥ| anekākṣauhiṇīyuktāḥ parivāryopatasthire||

नागास्तु कोटिशस्तत्र हयस्यन्दनपत्तयः। असंख्याता महाराज सैन्ये सागरसन्निभे।।

nāgāstu koṭiśastatra hayasyandanapattayaḥ| asaṃkhyātā mahārāja sainye sāgarasannibhe||

दृश्यन्ते तत्र भूपाला नानावंशसमुद्भवाः। महावीरा महाकाया नानायुद्धविशारदाः।।

dṛśyante tatra bhūpālā nānāvaṃśasamudbhavāḥ| mahāvīrā mahākāyā nānāyuddhaviśāradāḥ||

नानाशस्त्रास्त्रकुशला नानावाहगता नृपाः। नानालङ्कारसंयुक्ता मत्ता दानविभूषिताः।।

nānāśastrāstrakuśalā nānāvāhagatā nṛpāḥ| nānālaṅkārasaṃyuktā mattā dānavibhūṣitāḥ||

महामात्रकृतेद्देशा भान्ति नागा ह्यनेकशः। नानाज्ञातिसमुत्पन्ना हयाः पवनरंहसः।।

mahāmātrakṛteddeśā bhānti nāgā hyanekaśaḥ| nānājñātisamutpannā hayāḥ pavanaraṃhasaḥ||

प्लवन्तो भान्ति भूपाल सादिभिः कृतशिक्षणाः। स्यन्दनानि सुदीर्घाणि जवनाश्वयुतानि च।।

plavanto bhānti bhūpāla sādibhiḥ kṛtaśikṣaṇāḥ| syandanāni sudīrghāṇi javanāśvayutāni ca||

चक्रनिर्घोषयुक्तानि प्रावृण्मेघोपमानि च। पदातयस्तु राजन्ते खड्गचर्मधरा नृप।।

cakranirghoṣayuktāni prāvṛṇmeghopamāni ca| padātayastu rājante khaḍgacarmadharā nṛpa||

अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहंपूर्वकान्विताः। यदा प्रचलितं सैन्यं कार्त्तवीर्यार्जुनस्य वै।।

ahaṃpūrvamahaṃpūrvamityahaṃpūrvakānvitāḥ| yadā pracalitaṃ sainyaṃ kārttavīryārjunasya vai||

तदा प्राच्छादितं व्योम रजसा च दिशो दश। नानावादित्रनिर्घोषैर्हयानां ह्रेषितैस्तथा।।

tadā prācchāditaṃ vyoma rajasā ca diśo daśa| nānāvāditranirghoṣairhayānāṃ hreṣitaistathā||

गजानां बृंहितै राजन्व्याप्तं गगनमण्डलम। मार्गे ददर्श राजेन्द्रो विपरीतानि भूपते।।

gajānāṃ bṛṃhitai rājanvyāptaṃ gaganamaṇḍalam| mārge dadarśa rājendro viparītāni bhūpate||

शकुनानि रणे तस्य मृत्युदौत्यकराणि च। मुक्तकेशां छिन्ननासां रुदतीं च दिगंबराम।।

śakunāni raṇe tasya mṛtyudautyakarāṇi ca| muktakeśāṃ chinnanāsāṃ rudatīṃ ca digaṃbarām||

कृष्णवस्त्रपरीधानां वनितां स ददर्श ह। कुचैलं पतितं भग्नं नग्नं काषायवाससम।।

kṛṣṇavastraparīdhānāṃ vanitāṃ sa dadarśa ha| kucailaṃ patitaṃ bhagnaṃ nagnaṃ kāṣāyavāsasam||

अङ्गहीनं ददर्शासौ नरं दुःशितमानसम। गोधां च शशकं शल्यं रिक्तकुम्भं सरीमृपम।।

aṅgahīnaṃ dadarśāsau naraṃ duḥśitamānasam| godhāṃ ca śaśakaṃ śalyaṃ riktakumbhaṃ sarīmṛpam||

कार्पासं कच्छपं तैलं लवणं चास्थिखण्डकम। स्वदक्षिणे शृगालं च कुर्वन्तं भैर्वं रवम।।

kārpāsaṃ kacchapaṃ tailaṃ lavaṇaṃ cāsthikhaṇḍakam| svadakṣiṇe śṛgālaṃ ca kurvantaṃ bhairvaṃ ravam||

रोगिणं पुंल्कसं चैव वृषं च श्येनभल्लुकौ। दृष्ट्वापि प्रययौ योद्धुं कालपाशावृतो हझात।।

rogiṇaṃ puṃlkasaṃ caiva vṛṣaṃ ca śyenabhallukau| dṛṣṭvāpi prayayau yoddhuṃ kālapāśāvṛto hajhāt||

नर्मदोत्तरतीरस्थो ह्यकृतव्रणसंयुतः। वटच्छायासमासीनो रामो ऽपश्यदुपागतम।।

narmadottaratīrastho hyakṛtavraṇasaṃyutaḥ| vaṭacchāyāsamāsīno rāmo 'paśyadupāgatam||

कार्त्तवीर्यं नृपवरं शतकोटिनृपान्वितम। सहस्राक्षौहिणीयुक्तं दृष्ट्वा बभूव ह।।

kārttavīryaṃ nṛpavaraṃ śatakoṭinṛpānvitam| sahasrākṣauhiṇīyuktaṃ dṛṣṭvā babhūva ha||

अद्य मे सिद्धिमायातं कार्यं चिरसमीहितम। यद्दृष्टिगोचरो जातः कार्तवीर्यो नृपाधमः।।

adya me siddhimāyātaṃ kāryaṃ cirasamīhitam| yaddṛṣṭigocaro jātaḥ kārtavīryo nṛpādhamaḥ||

इत्येवमुक्त्वा चोत्थाय धृत्वा परशुमायुधम। व्यञ्जृभतारिनाशायसिंहः क्रुद्धो यथा तथा।।

ityevamuktvā cotthāya dhṛtvā paraśumāyudham| vyañjṛbhatārināśāyasiṃhaḥ kruddho yathā tathā||

दृष्ट्वा समुद्यतं रामं सैनिकानां वधाय च। चकंपिरे भृशं सर्वे मृत्योरिव शरीरिणः।।

dṛṣṭvā samudyataṃ rāmaṃ sainikānāṃ vadhāya ca| cakaṃpire bhṛśaṃ sarve mṛtyoriva śarīriṇaḥ||

स यत्र यत्रानिलरंहसं भृगुश्चिक्षेप रोषेण युतः परश्वधम। ततस्ततश्छिन्नभुजोरुकङ्घरा नागा हयाः शूरनरा निपेतुः।।

sa yatra yatrānilaraṃhasaṃ bhṛguścikṣepa roṣeṇa yutaḥ paraśvadham| tatastataśchinnabhujorukaṅgharā nāgā hayāḥ śūranarā nipetuḥ||

यथा गजेन्द्रो मदयुक्समन्ततो नालं वनं भर्द्दयति प्रधावन। तथैव रामो ऽपि मनोनिलौजा विमर्द्दयामास नृपस्य सेनाम।।

yathā gajendro madayuksamantato nālaṃ vanaṃ bharddayati pradhāvan| tathaiva rāmo 'pi manonilaujā vimarddayāmāsa nṛpasya senām||

दृष्ट्वा तमित्थं प्रहरन्तमोजसा रामं रणे शस्त्रभृतां वरिष्ठम। उद्यम्य चापं महदास्थितो रथं सृज्यं च कृत्वा किलमन्स्यराजः।।

dṛṣṭvā tamitthaṃ praharantamojasā rāmaṃ raṇe śastrabhṛtāṃ variṣṭham| udyamya cāpaṃ mahadāsthito rathaṃ sṛjyaṃ ca kṛtvā kilamansyarājaḥ||

आकृष्य वाणाननलोग्रतेजसः समाकिरन्भार्गवमाससाद। दृष्ट्वा तमायान्तमथो महात्मा रामो गृहीत्वा धनुषं महोग्रम।।

ākṛṣya vāṇānanalogratejasaḥ samākiranbhārgavamāsasāda| dṛṣṭvā tamāyāntamatho mahātmā rāmo gṛhītvā dhanuṣaṃ mahogram||

वायव्यमस्त्रं विदधे रुषाप्लुतो निवारयन्मङ्गलबाणवर्षम। स चापि राजातिबलो मनस्वी ससर्ज रामाय तु पर्वतास्त्रम।।

vāyavyamastraṃ vidadhe ruṣāpluto nivārayanmaṅgalabāṇavarṣam| sa cāpi rājātibalo manasvī sasarja rāmāya tu parvatāstram||

तस्तंभ तेनातिबलं तदस्त्रं वायव्यमिष्वस्त्रविधानदक्षः। रामो ऽपि तत्रातिबलं विदित्वा तं मत्स्यराजं विविधास्त्रपूगैः।।

tastaṃbha tenātibalaṃ tadastraṃ vāyavyamiṣvastravidhānadakṣaḥ| rāmo 'pi tatrātibalaṃ viditvā taṃ matsyarājaṃ vividhāstrapūgaiḥ||

किरन्तमाजौ प्रसभं सुमोच नारायणास्त्रं विधिमन्त्रयुक्तम। नारायणास्त्रे भृगुणा प्रयुक्ते रामेण राजन्नृपतेर्वधाय।।

kirantamājau prasabhaṃ sumoca nārāyaṇāstraṃ vidhimantrayuktam| nārāyaṇāstre bhṛguṇā prayukte rāmeṇa rājannṛpatervadhāya||

दिशस्तु सर्वाः सुभृशं हि तेजसा प्रजज्वलुर्मत्स्यपतिश्चकंपे। रामस्तु तस्याथ विलक्ष्य कम्पं बाणैश्चतुर्भिर्निजघान वाहान।।

diśastu sarvāḥ subhṛśaṃ hi tejasā prajajvalurmatsyapatiścakaṃpe| rāmastu tasyātha vilakṣya kampaṃ bāṇaiścaturbhirnijaghāna vāhān||

शरेण चैकेन ध्वजं महात्मा चिच्छेद चापं च शरद्वयेन। बाणेन चैकेन प्रसह्य सारथिं निपात्य भूमौ रथमार्द्दयत्त्रिभिः।।

śareṇa caikena dhvajaṃ mahātmā ciccheda cāpaṃ ca śaradvayena| bāṇena caikena prasahya sārathiṃ nipātya bhūmau rathamārddayattribhiḥ||

त्यक्त्वा रथं भूमिगतं च मङ्गलं परश्वधेनाशु जघान मूर्द्धनि। स भिन्नशीर्षो रुधिरं वमन्मुहुर्मर्च्छामवाप्याथ ममार च क्षणात।।

tyaktvā rathaṃ bhūmigataṃ ca maṅgalaṃ paraśvadhenāśu jaghāna mūrddhani| sa bhinnaśīrṣo rudhiraṃ vamanmuhurmarcchāmavāpyātha mamāra ca kṣaṇāt||

तत्सैन्यमस्त्रेण च संप्रदग्धं विनाशमायादथ भस्मसात्क्षणात। तस्मिन्निपतिते राज्ञि चन्द्रवंशसमुद्भवे।।

tatsainyamastreṇa ca saṃpradagdhaṃ vināśamāyādatha bhasmasātkṣaṇāt| tasminnipatite rājñi candravaṃśasamudbhave||

मङ्गले नृपतिश्रेष्ठे रामो हर्षमुपागतः।।

maṅgale nṛpatiśreṣṭhe rāmo harṣamupāgataḥ||