उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः।। 11।। देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः। आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः।।

upoddhātapāde śrāddhakalpe samidvarṇana nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ|| 11|| devāścapitaraścaiva anyonyaṃ niyatāḥ smṛtāḥ| ātharvaṇastveṣa vidhirityuvāca bṛhaspatiḥ||

पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम। देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः।।

pūjayeta pitṝnpūrvaṃ devāṃśca tadanantaram| devā api pitṝnpūrvamarccayanti hi yatnataḥ||

दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता। विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश।।

dakṣasya duhitā nāmnā viśvā nāmeti viśrutā| viśvākhyāstu sutāstasyāṃ dharmato jajñire daśa||

प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः। समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः।।

prakhyātā striṣu lokeṣu sarvalokanamaskṛtāḥ| samastāste mahātmānaścerurugraṃ mahattapaḥ||

हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते। शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा।।

himavacchikhare ramye devarṣigaṇasevite| śuddhena mansā prītā ūcustānpitarastadā||

वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे। एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः।।

varaṃ vṛṇīdhvaṃ prītāḥ sma kaṃ kāmaṃ kakhāmahe| evamukte tu pitṛbhistadā trailokyabhāvanaḥ||

ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः। प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः।।

brahmovāca mahātejāstapasā taistu toṣitaḥ| prīto 'smi tapasānena kaṃ kāmaṃ karavāṇi vaḥ||

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा। ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम।।

evamuktāstadā viśve brahmaṇā viśvakarmaṇā| ūcuste sahitāḥ sarve brahmāṇāṃ lokabhāvanam||

श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः। प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः।।

śrāddhe 'smākaṃ bhavedaṃśo hyeṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ| pratyuvāca tato brahmā tānvai tridaśapūjitaḥ||

भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः। पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः।।

bhaviṣyatyevamevaṃ tu kāṅkṣito vo varastu yaḥ| pitṛbhiśca tathetyuktamevametanna saṃśayaḥ||

सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह। अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै।।

sahasmābhistu bhoktavyaṃ yatkiṃ ciddṛśyate tviha| asmākaṃ kalpite śrāddhe yuṣmānaprāśanaṃ hi vai||

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे। माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति। 1 12.12।। अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः। विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम।।

bhaviṣyati manuṣyeṣu satyame tadbruvāmahe| mālyairgandhaistathānnena yuṣmānagre 'rccayiṣyati| 1 12.12|| agre dattvā tu yuṣmākamasmākaṃ dāsyate tataḥ| visarjanamathāsmākaṃ pūrvaṃ paścāttu daivatam||

रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम। भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि।।

rakṣaṇaṃ caiva śrāddhasya ātithyasya vidhidvayam| bhūtānāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva karmaṇi||

एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति। एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह।।

evaṃ kṛte samyagetatsarvameva bhaviṣyati| evaṃ dattvā varaṃ teṣāṃ brahmā pitṛgaṇaiḥ saha||

क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम। वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः।।

kṣamānugrahakṛddevaḥ saṃcakāra yathoditam| vede pañca mahāyajñā narāṇāṃ samudāhṛtāḥ||

एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः। यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत।।

etānpañca mahāyajñānnirvapetsatataṃ naraḥ| yatra sthāsyanti dātārastatsthānaṃ vai nibodhata||

निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम। ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम।।

nirbhayaṃ virajaskaṃ ca niḥśokaṃ nirvyathaklamam| brāhmaṃ sthānamavāpnoti sarvalokapuraskṛtam||

शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः। अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते।।

śūdreṇāpi ca karttavyāḥ pañcaite mantravarjitāḥ| ato 'nyathā tu yo bhuṅkte sa ṛṇaṃ nityamaśnute||

ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात। तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः।।

ṛṇaṃ bhuṅkte sa pāpātmā yaḥ pacedātmakāraṇāt| tasmānnirvartayetpañca mahāyajñānsadā budhaḥ||

उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च। बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत।।

udakpūrve baliṃ kuryādudakānte tathaiva ca| baliṃ suvihitaṃ kuryā duccairuccataraṃ kṣipet||

परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत। तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति।।

paraśṛṅgaṃ gavāṃ mūtraṃ baliṃ sūtraṃ samutkṣipet| tannivedyo bhavetpiṇḍaḥ pitṝṇāṃ yastu jīvati||

इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि। निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः।।

iṣṭenānnena bhakṣyaiśca bhojayecca yathāvidhi| nivedyaṃ kecidicchanti jīvantyapi hi yatnataḥ||

देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत। इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम।।

devadevā mahātmāno hyete pitara ityuta| icchanti kecidācāryaḥ paścātpiṇḍanivedanam||

पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः। तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः।।

pūjanaṃ caiva vipraṇāṃ pūrvameveha nityaśaḥ| taddhidharmārthakuśalo netyuvāca bṛhasmatiḥ||

पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत। योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः।।

pūrvaṃ nivedayetpiṇḍānpaścādviprāṃśca bhojayet| yogātmāno mahātmānaḥ pitaro yoga saṃbhavāḥ||

सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः। तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः।।

somamāpyāyayantyete pitaro yogasaṃsthitāḥ| tasmāddadyācchuciḥ piṇḍānyogebhyastatparāyaṇaḥ||

पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः। ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि।।

pitṝṇāṃ hi bhavedetatsākṣādiva hutaṃ haviḥ| brahmaṇānāṃ sahasrasya yogasthaṃ grāsayedyadi||

यजमानं च भोक्तॄंश च नौरिवाम्भसि तारयेत। असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता।।

yajamānaṃ ca bhoktṝṃś ca naurivāmbhasi tārayet| asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā||

दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः। इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत।।

daṇḍo daivakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ| itvā mama sadharmāṇaṃ bāliśaṃ yastu bhojayet||

आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति। पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः।।

ādikarma samutsṛjya dātā tatra vinaśyati| piṇḍamagnau sadā dadyadbhogārthī prathamaṃ naraḥ||

दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम। उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति।।

dadyātprajārthī yatnena madhyamaṃ mantrapūrvakam| uttamāṃ kāntimanvicchangoṣu nityaṃ prayacchati||

प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति। प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति।।

prajñāṃ caiva yaśaḥ kīrttimapsu vai saṃprayacchati| prārthayandīrghāmāyuśca vāyasebhyaḥ prayacchati||

सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति। एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम।।

sokumāryamathānvicchankukkuṭebhyaḥ prayacchati| evametatsamuddiṣṭaṃ piṇḍanirvapaṇe phalam||

आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः। पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत।।

ākāśe gamayedvāpi apsu vā dakṣiṇāmukhaḥ| pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva digbhevet||

एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः। अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित।।

eke viprāḥ punaḥ prāhuḥ piṇḍoddharaṇamagrataḥ| anujñātastu tairvipraiḥ kāmasuddhriyatāmit||

पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा। अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने।।

puṣpāṇāṃ ca phalānāṃ ca bhakṣyāṇāmannatastathā| agramuddhṛtya sarveṣāṃ juhuyāddhavyavāhane||

भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च। हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः।।

bhaṅyamannaṃ tathā peyaṃ mūlāni ca phalāni ca| hutvāgnau ca tataḥ piṇḍānnirvapeddakṣiṇā mukhaḥ||

वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च। उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत।।

vaivasvatāya somāya hutvā piṇḍānnivedya ca| udakānnayanaṃ kṛtvā paścādviprāṃśca bhojayet||

अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः। स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि।।

anupūrvaṃ tato viprānbhakṣyairannaiśca śaktitaḥ| snigdhairuṣṇaiḥ sugandhaiśca tarpayettānrasairapi||

एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः। तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः।।

ekāgraḥ paryupāsīnaḥ prayataḥ prāñjaliḥ sthitaḥ| tatparaḥ śraddadhānaśca kāmānāpnoti mānavaḥ||

अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः। तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः।।

akṣudratvaṃ kṛtajñatvaṃ dākṣiṇyaṃ saṃskṛtaṃ vacaḥ| tapo yajñāṃśca dānaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ||

अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु। आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु।।

ataḥ paraṃ vidhiṃ saumyaṃ bhuktavatsu dvijātiṣu| ānupūrvyeṇa vihitaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu||

प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः। ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा।।

prokṣya bhūmimathoddhṛtya pūrvaṃ pitṛparāyaṇaḥ| tato 'nnivikiraṃ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā||

स्वधा वाच्य ततो विप्रान विधिवद्भूरितक्षिणान। अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान।।

svadhā vācya tato viprān vidhivadbhūritakṣiṇān| annaśeṣamanujñāpya satkṛtya dvijasattamān||

प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत।।

prāñjaliḥ prayataścaiva anugamya visarjayet||