श्रीशुक उवाच स उपस्पृश्य सलिलं दंशितो धृतकार्मुक: । नय मां द्युमत: पार्श्वं वीरस्येत्याह सारथिम् ॥ १ ॥

śrī-śuka uvāca sa upaspṛśya salilaṁ daṁśito dhṛta-kārmukaḥ naya māṁ dyumataḥ pārśvaṁ vīrasyety āha sārathim

विधमन्तं स्वसैन्यानि द्युमन्तं रुक्मिणीसुत: । प्रतिहत्य प्रत्यविध्यान्नाराचैरष्टभि: स्मयन् ॥ २ ॥

vidhamantaṁ sva-sainyāni dyumantaṁ rukmiṇī-sutaḥ pratihatya pratyavidhyān nārācair aṣṭabhiḥ smayan

चतुर्भिश्चतुरो वाहान् सूतमेकेन चाहनत् । द्वाभ्यं धनुश्च केतुं च शरेणान्येन वै शिर: ॥ ३ ॥

caturbhiś caturo vāhān sūtam ekena cāhanat dvābhyaṁ dhanuś ca ketuṁ ca śareṇānyena vai śiraḥ

गदसात्यकिसाम्बाद्या जघ्नु: सौभपतेर्बलम् । पेतु: समुद्रे सौभेया: सर्वे सञ्छिन्नकन्धरा: ॥ ४ ॥

gada-sātyaki-sāmbādyā jaghnuḥ saubha-pater balam petuḥ samudre saubheyāḥ sarve sañchinna-kandharāḥ

एवं यदूनां शाल्वानां निघ्नतामितरेतरम् । युद्धं त्रिनवरात्रं तदभूत्तुमुलमुल्बणम् ॥ ५ ॥

evaṁ yadūnāṁ śālvānāṁ nighnatām itaretaram yuddhaṁ tri-nava-rātraṁ tad abhūt tumulam ulbaṇam

आह चाहमिहायात आर्यमिश्राभिसङ्गत: । राजन्याश्चैद्यपक्षीया नूनं हन्यु: पुरीं मम ॥ ८ ॥

āha cāham ihāyāta ārya-miśrābhisaṅgataḥ rājanyāś caidya-pakṣīyā nūnaṁ hanyuḥ purīṁ mama

वीक्ष्य तत् कदनं स्वानां निरूप्य पुररक्षणम् । सौभं च शाल्वराजं च दारुकं प्राह केशव: ॥ ९ ॥

vīkṣya tat kadanaṁ svānāṁ nirūpya pura-rakṣaṇam saubhaṁ ca śālva-rājaṁ ca dārukaṁ prāha keśavaḥ

रथं प्रापय मे सूत शाल्वस्यान्तिकमाशु वै । सम्भ्रमस्ते न कर्तव्यो मायावी सौभराडयम् ॥ १० ॥

rathaṁ prāpaya me sūta śālvasyāntikam āśu vai sambhramas te na kartavyo māyāvī saubha-rāḍ ayam

इत्युक्तश्चोदयामास रथमास्थाय दारुक: । विशन्तं ददृशु: सर्वे स्वे परे चारुणानुजम् ॥ ११ ॥

ity uktaś codayām āsa ratham āsthāya dārukaḥ viśantaṁ dadṛśuḥ sarve sve pare cāruṇānujam

शाल्वश्च कृष्णमालोक्य हतप्रायबलेश्वर: । प्राहरत् कृष्णसूताय शक्तिं भीमरवां मृधे ॥ १२ ॥

śālvaś ca kṛṣṇam ālokya hata-prāya-baleśvaraḥ prāharat kṛṣṇa-sūtaya śaktiṁ bhīma-ravāṁ mṛdhe

तामापतन्तीं नभसि महोल्कामिव रंहसा । भासयन्तीं दिश: शौरि: सायकै: शतधाच्छिनत् ॥ १३ ॥

tām āpatantīṁ nabhasi maholkām iva raṁhasā bhāsayantīṁ diśaḥ śauriḥ sāyakaiḥ śatadhācchinat

तं च षोडशभिर्विद्ध्वा बाणै: सौभं च खे भ्रमत् । अविध्यच्छरसन्दोहै: खं सूर्य इव रश्मिभि: ॥ १४ ॥

taṁ ca ṣoḍaśabhir viddhvā bānaiḥ saubhaṁ ca khe bhramat avidhyac chara-sandohaiḥ khaṁ sūrya iva raśmibhiḥ

शाल्व: शौरेस्तु दो: सव्यं सशार्ङ्गं शार्ङ्गधन्वन: । बिभेद न्यपतद्धस्ताच्छार्ङ्गमासीत्तदद्भुतम् ॥ १५ ॥

śālvaḥ śaures tu doḥ savyaṁ sa-śārṅgaṁ śārṅga-dhanvanaḥ bibheda nyapatad dhastāc chārṅgam āsīt tad adbhutam

हाहाकारो महानासीद् भूतानां तत्र पश्यताम् । निनद्य सौभराडुच्चैरिदमाह जनार्दनम् ॥ १६ ॥

hāhā-kāro mahān āsīd bhūtānāṁ tatra paśyatām ninadya saubha-rāḍ uccair idam āha janārdanam

श्रीभगवानुवाच वृथा त्वं कत्थसे मन्द न पश्यस्यन्तिकेऽन्तकम् । पौरुषं दर्शयन्ति स्म शूरा न बहुभाषिण: ॥ १९ ॥

śrī-bhagavān uvāca vṛthā tvaṁ katthase manda na paśyasy antike ’ntakam paurusaṁ darśayanti sma śūrā na bahu-bhāṣiṇaḥ

इत्युक्त्वा भगवाञ्छाल्वं गदया भीमवेगया । तताड जत्रौ संरब्ध: स चकम्पे वमन्नसृक् ॥ २० ॥

ity uktvā bhagavāñ chālvaṁ gadayā bhīma-vegayā tatāḍa jatrau saṁrabdhaḥ sa cakampe vamann asṛk

गदायां सन्निवृत्तायां शाल्वस्त्वन्तरधीयत । ततो मुहूर्त आगत्य पुरुष: शिरसाच्युतम् । देवक्या प्रहितोऽस्मीति नत्वा प्राह वचो रुदन् ॥ २१ ॥

gadāyāṁ sannivṛttāyāṁ śālvas tv antaradhīyata tato muhūrta āgatya puruṣaḥ śirasācyutam devakyā prahito ’smīti natvā prāha vaco rudan

कृष्ण कृष्ण महाबाहो पिता ते पितृवत्सल । बद्ध्वापनीत: शाल्वेन सौनिकेन यथा पशु: ॥ २२ ॥

kṛṣṇa kṛṣṇa mahā-bāho pitā te pitṛ-vatsala baddhvāpanītaḥ śālvena saunikena yathā paśuḥ

निशम्य विप्रियं कृष्णो मानुषीं प्रकृतिं गत: । विमनस्को घृणी स्नेहाद् बभाषे प्राकृतो यथा ॥ २३ ॥

niśamya vipriyaṁ kṛṣṇo mānusīṁ prakṛtiṁ gataḥ vimanasko ghṛṇī snehād babhāṣe prākṛto yathā

कथं राममसम्भ्रान्तं जित्वाजेयं सुरासुरै: । शाल्वेनाल्पीयसा नीत: पिता मे बलवान् विधि: ॥ २४ ॥

kathaṁ rāmam asambhrāntaṁ jitvājeyaṁ surāsuraiḥ śālvenālpīyasā nītaḥ pitā me balavān vidhiḥ

इति ब्रुवाणे गोविन्दे सौभराट् प्रत्युपस्थित: । वसुदेवमिवानीय कृष्णं चेदमुवाच स: ॥ २५ ॥

iti bruvāṇe govinde saubha-rāṭ pratyupasthitaḥ vasudevam ivānīya kṛṣṇaṁ cedam uvāca saḥ

एष ते जनिता तातो यदर्थमिह जीवसि । वधिष्ये वीक्षतस्तेऽमुमीशश्चेत् पाहि बालिश ॥ २६ ॥

eṣa te janitā tāto yad-artham iha jīvasi vadhiṣye vīkṣatas te ’mum īśaś cet pāhi bāliśa

एवं निर्भर्त्स्य मायावी खड्गेनानकदुन्दुभे: । उत्कृत्य शिर आदाय खस्थं सौभं समाविशत् ॥ २७ ॥

evaṁ nirbhartsya māyāvī khaḍgenānakadundubheḥ utkṛtya śira ādāya kha-sthaṁ saubhaṁ samāviśat

ततो मुहूर्तं प्रकृतावुपप्लुत: स्वबोध आस्ते स्वजनानुषङ्गत: । महानुभावस्तदबुध्यदासुरीं मायां स शाल्वप्रसृतां मयोदिताम् ॥ २८ ॥

tato muhūrtaṁ prakṛtāv upaplutaḥ sva-bodha āste sva-janānuṣaṅgataḥ mahānubhāvas tad abudhyad āsurīṁ māyāṁ sa śālva-prasṛtāṁ mayoditām

न तत्र दूतं न पितु: कलेवरं प्रबुद्ध आजौ समपश्यदच्युत: । स्वाप्नं यथा चाम्बरचारिणं रिपुं सौभस्थमालोक्य निहन्तुमुद्यत: ॥ २९ ॥

na tatra dūtaṁ na pituḥ kalevaraṁ prabuddha ājau samapaśyad acyutaḥ svāpnaṁ yathā cāmbara-cāriṇaṁ ripuṁ saubha-stham ālokya nihantum udyataḥ

एवं वदन्ति राजर्षे ऋषय: के च नान्विता: । यत् स्ववाचो विरुध्येत नूनं ते न स्मरन्त्युत ॥ ३० ॥

evaṁ vadanti rājarṣe ṛṣayaḥ ke ca nānvitāḥ yat sva-vāco virudhyeta nūnaṁ te na smaranty uta

क्व शोकमोहौ स्नेहो वा भयं वा येऽज्ञसम्भवा: । क्व चाखण्डितविज्ञानज्ञानैश्वर्यस्त्वखण्डित: ॥ ३१ ॥

kva śoka-mohau sneho vā bhayaṁ vā ye ’jña-sambhavāḥ kva cākhaṇḍita-vijñāna- jñānaiśvaryas tv akhaṇḍitaḥ

यत्पादसेवोर्जितयात्मविद्यया हिन्वन्त्यनाद्यात्मविपर्ययग्रहम् । लभन्त आत्मीयमनन्तमैश्वरं कुतो नु मोह: परमस्य सद्गते: ॥ ३२ ॥

yat-pāda-sevorjitayātma-vidyayā hinvanty anādyātma-viparyaya-graham labhanta ātmīyam anantam aiśvaraṁ kuto nu mohaḥ paramasya sad-gateḥ

तं शस्त्रपूगै: प्रहरन्तमोजसा शाल्वं शरै: शौरिरमोघविक्रम: । विद्ध्वाच्छिनद् वर्म धनु: शिरोमणिं सौभं च शत्रोर्गदया रुरोज ह ॥ ३३ ॥

taṁ śastra-pūgaiḥ praharantam ojasā śālvaṁ śaraiḥ śaurir amogha-vikramaḥ viddhvācchinad varma dhanuḥ śiro-maṇiṁ saubhaṁ ca śatror gadayā ruroja ha

तत् कृष्णहस्तेरितया विचूर्णितं पपात तोये गदया सहस्रधा । विसृज्य तद् भूतलमास्थितो गदा- मुद्यम्य शाल्वोऽच्युतमभ्यगाद्द्रुतम् ॥ ३४ ॥

tat kṛṣṇa-hasteritayā vicūrṇitaṁ papāta toye gadayā sahasradhā visṛjya tad bhū-talam āsthito gadām udyamya śālvo ’cyutam abhyagād drutam

आधावत: सगदं तस्य बाहुं भल्लेन छित्त्वाथ रथाङ्गमद्भुतम् । वधाय शाल्वस्य लयार्कसन्निभं बिभ्रद् बभौ सार्क इवोदयाचल: ॥ ३५ ॥

ādhāvataḥ sa-gadaṁ tasya bāhuṁ bhallena chittvātha rathāṅgam adbhutam vadhāya śālvasya layārka-sannibhaṁ bibhrad babhau sārka ivodayācalaḥ

जहार तेनैव शिर: सकुण्डलं किरीटयुक्तं पुरुमायिनो हरि: । वज्रेण वृत्रस्य यथा पुरन्दरो बभूव हाहेति वचस्तदा नृणाम् ॥ ३६ ॥

jahāra tenaiva śiraḥ sa-kuṇḍalaṁ kirīṭa-yuktaṁ puru-māyino hariḥ vajreṇa vṛtrasya yathā purandaro babhūva hāheti vacas tadā nṛṇām

तस्मिन् निपतिते पापे सौभे च गदया हते । नेदुर्दुन्दुभयो राजन् दिवि देवगणेरिता: । सखीनामपचितिं कुर्वन्दन्तवक्रो रुषाभ्यगात् ॥ ३७ ॥

tasmin nipatite pāpe saubhe ca gadayā hate nedur dundubhayo rājan divi deva-gaṇeritāḥ sakhīnām apacitiṁ kurvan dantavakro ruṣābhyagāt

यत्त्वया मूढ न: सख्युर्भ्रातुर्भार्या हृतेक्षताम् । प्रमत्त: स सभामध्ये त्वया व्यापादित: सखा ॥ १७ ॥ तं त्वाद्य निशितैर्बाणैरपराजितमानिनम् । नयाम्यपुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेर्ममाग्रत: ॥ १८ ॥

yat tvayā mūḍha naḥ sakhyur bhrātur bhāryā hṛtekṣatām pramattaḥ sa sabhā-madhye tvayā vyāpāditaḥ sakhā

इन्द्रप्रस्थं गत: कृष्ण आहूतो धर्मसूनुना । राजसूयेऽथ निवृत्ते शिशुपाले च संस्थिते ॥ ६ ॥ कुरुवृद्धाननुज्ञाप्य मुनींश्च ससुतां पृथाम् । निमित्तान्यतिघोराणि पश्यन् द्वारवतीं ययौ ॥ ७ ॥

indraprasthaṁ gataḥ kṛṣṇa āhūto dharma-sūnunā rājasūye ’tha nivṛtte śiśupāle ca saṁsthite