श्रीशुक उवाच दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजय: । स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुत: ॥ १ ॥

śrī-śuka uvāca duryodhana-sutāṁ rājan lakṣmaṇāṁ samitiṁ-jayaḥ svayaṁvara-sthām aharat sāmbo jāmbavatī-sutaḥ

कौरवा: कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भक: । कदर्थीकृत्य न: कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २ ॥

kauravāḥ kupitā ūcur durvinīto ’yam arbhakaḥ kadarthī-kṛtya naḥ kanyām akāmām aharad balāt

बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णय: । येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३ ॥

badhnītemaṁ durvinītaṁ kiṁ kariṣyanti vṛṣṇayaḥ ye ’smat-prasādopacitāṁ dattāṁ no bhuñjate mahīm

निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णय: । भग्नदर्पा: शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयता: ॥ ४ ॥

nigṛhītaṁ sutaṁ śrutvā yady eṣyantīha vṛṣṇayaḥ bhagna-darpāḥ śamaṁ yānti prāṇā iva su-saṁyatāḥ

इति कर्ण: शलो भूरिर्यज्ञकेतु: सुयोधन: । साम्बमारेभिरे योद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिता: ॥ ५ ॥

iti karṇaḥ śalo bhūrir yajñaketuḥ suyodhanaḥ sāmbam ārebhire yoddhuṁ kuru-vṛddhānumoditāḥ

दृष्ट्वानुधावत: साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथ: । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकल: ॥ ६ ॥

dṛṣṭvānudhāvataḥ sāmbo dhārtarāṣṭrān mahā-rathaḥ pragṛhya ruciraṁ cāpaṁ tasthau siṁha ivaikalaḥ

तं ते जिघृक्षव: क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिण: । आसाद्य धन्विनो बाणै: कर्णाग्रण्य: समाकिरन् ॥ ७ ॥

taṁ te jighṛkṣavaḥ kruddhās tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣiṇaḥ āsādya dhanvino bāṇaiḥ karṇāgraṇyaḥ samākiran

सोऽपविद्ध: कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दन: । नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भ: सिंह क्षुद्रमृगैरिव ॥ ८ ॥

so ’paviddhaḥ kuru-śreṣṭha kurubhir yadu-nandanaḥ nāmṛṣyat tad acintyārbhaḥ siṁha kṣudra-mṛgair iva

तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्य: शरासनम् ॥ ११ ॥

taṁ tu te virathaṁ cakruś catvāraś caturo hayān ekas tu sārathiṁ jaghne cicchedaṇyaḥ śarāsanam

तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥

taṁ baddhvā virathī-kṛtya kṛcchreṇa kuravo yudhi kumāraṁ svasya kanyāṁ ca sva-puraṁ jayino ’viśan

तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यव: । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिता: ॥ १३ ॥

tac chrutvā nāradoktena rājan sañjāta-manyavaḥ kurūn praty udyamaṁ cakrur ugrasena-pracoditāḥ

गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थित: । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६ ॥

gatvā gajāhvayaṁ rāmo bāhyopavanam āsthitaḥ uddhavaṁ preṣayām āsa dhṛtarāṣṭraṁ bubhutsayā

सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥ १७ ॥

so ’bhivandyāmbikā-putraṁ bhīṣmaṁ droṇaṁ ca bāhlikam duryodhanaṁ ca vidhi-vad rāmam āgataṁ abravīt

तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययु: सर्वे मङ्गलपाणय: ॥ १८ ॥

te ’ti-prītās tam ākarṇya prāptaṁ rāmaṁ suhṛt-tamam tam arcayitvābhiyayuḥ sarve maṅgala-pāṇayaḥ

तं सङ्गय यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञा: प्रणेमु: शिरसा बलम् ॥ १९ ॥

taṁ saṅgamya yathā-nyāyaṁ gām arghyaṁ ca nyavedayan teṣāṁ ye tat-prabhāva-jñāḥ praṇemuḥ śirasā balam

बन्धून् कुशलिन: श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वच: ॥ २० ॥

bandhūn kuśalinaḥ śrutvā pṛṣṭvā śivam anāmayam parasparam atho rāmo babhāṣe ’viklavaṁ vacaḥ

उग्रसेन: क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभु: । तदव्यग्रधिय: श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥ २१ ॥

ugrasenaḥ kṣiteśeśo yad va ājñāpayat prabhuḥ tad avyagra-dhiyaḥ śrutvā kurudhvam avilambitam

यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥

yad yūyaṁ bahavas tv ekaṁ jitvādharmeṇa dhārmikam abadhnītātha tan mṛṣye bandhūnām aikya-kāmyayā

वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वच: । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचु: प्रकोपिता: ॥ २३ ॥

vīrya-śaurya-balonnaddham ātma-śakti-samaṁ vacaḥ kuravo baladevasya niśamyocuḥ prakopitāḥ

अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥

aho mahac citram idaṁ kāla-gatyā duratyayā ārurukṣaty upānad vai śiro mukuṭa-sevitam

एते यौनेन सम्बद्धा: सहशय्यासनाशना: । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासना: ॥ २५ ॥

ete yaunena sambaddhāḥ saha-śayyāsanāśanāḥ vṛṣṇayas tulyatāṁ nītā asmad-datta-nṛpāsanāḥ

चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥

cāmara-vyajane śaṅkham ātapatraṁ ca pāṇḍuram kirīṭam āsanaṁ śayyāṁ bhuñjate ’smad-upekṣayā

अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै- र्दातु: प्रतीपै: फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७ ॥

alaṁ yadūnāṁ naradeva-lāñchanair dātuḥ pratīpaiḥ phaṇinām ivāmṛtam ye ’smat-prasādopacitā hi yādavā ājñāpayanty adya gata-trapā bata

कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥ २८ ॥

katham indro ’pi kurubhir bhīṣma-droṇārjunādibhiḥ adattam avarundhīta siṁha-grastam ivoraṇaḥ

श्रीबादरायणिरुवाच जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥ २९ ॥

śrī-bādarāyaṇir uvāca janma-bandhu-śrīyonnaddha- madās te bharatarṣabha āśrāvya rāmaṁ durvācyam asabhyāḥ puram āviśan

दृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥ ३० ॥

dṛṣṭvā kurūnāṁ dauḥśīlyaṁ śrutvāvācyāni cācyutaḥ avocat kopa-saṁrabdho duṣprekṣyaḥ prahasan muhuḥ

नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥ ३१ ॥

nūnaṁ nānā-madonnaddhāḥ śāntiṁ necchanty asādhavaḥ teṣāṁ hi praśamo daṇḍaḥ paśūnāṁ laguḍo yathā

नोग्रसेन: किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिन: ॥ ३४ ॥

nograsenaḥ kila vibhur bhoja-vṛṣṇy-andhakeśvaraḥ śakrādayo loka-pālā yasyādeśānuvartinaḥ

सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिप: । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हण: ॥ ३५ ॥

sudharmākramyate yena pārijāto ’marāṅghripaḥ ānīya bhujyate so ’sau na kilādhyāsanārhaṇaḥ

यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६ ॥

yasya pāda-yugaṁ sākṣāc chrīr upāste ’khileśvarī sa nārhati kila śrīśo naradeva-paricchadān

यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै- र्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला: कलाया: श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व ॥ ३७ ॥

yasyāṅghri-paṅkaja-rajo ’khila-loka-pālair mauly-uttamair dhṛtam upāsita-tīrtha-tīrtham brahmā bhavo ’ham api yasya kalāḥ kalāyāḥ śrīś codvahema ciram asya nṛpāsanaṁ kva

भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णय: किल । उपानह: किल वयं स्वयं तु कुरव: शिर: ॥ ३८ ॥

bhuñjate kurubhir dattaṁ bhū-khaṇḍaṁ vṛṣṇayaḥ kila upānahaḥ kila vayaṁ svayaṁ tu kuravaḥ śiraḥ

अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रुक्षा: क: सहेतानुशासिता ॥ ३९ ॥

aho aiśvarya-mattānāṁ mattānām iva māninām asambaddhā giṛo rukṣāḥ kaḥ sahetānuśāsītā

अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षित: । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम् ॥ ४० ॥

adya niṣkauravāṁ pṛthvīṁ kariṣyāmīty amarṣitaḥ gṛhītvā halam uttasthau dahann iva jagat-trayam

लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षित: ॥ ४१ ॥

lāṅgalāgreṇa nagaram udvidārya gajāhvayam vicakarṣa sa gaṅgāyāṁ prahariṣyann amarṣitaḥ

राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां न: कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ ४४ ॥

rāma rāmākhilādhāra prabhāvaṁ na vidāma te mūḍhānāṁ naḥ ku-buddhīnāṁ kṣantum arhasy atikramam

स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रय: । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥

sthity-utpatty-apyayānāṁ tvam eko hetur nirāśrayaḥ lokān krīḍanakān īśa krīḍatas te vadanti hi

त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च य: स्वात्मनिरुद्धविश्व: शेषेऽद्वितीय: परिशिष्यमाण: ॥ ४६ ॥

tvam eva mūrdhnīdam ananta līlayā bhū-maṇḍalaṁ bibharṣi sahasra-mūrdhan ante ca yaḥ svātma-niruddha-viśvaḥ śeṣe ’dvitīyaḥ pariśiṣyamāṇaḥ

कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्पर: ॥ ४७ ॥

kopas te ’khila-śikṣārthaṁ na dveṣān na ca matsarāt bibhrato bhagavan sattvaṁ sthiti-pālana-tatparaḥ

नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥ ४८ ॥

namas te sarva-bhūtātman sarva-śakti-dharāvyaya viśva-karman namas te ’stu tvāṁ vayaṁ śaraṇaṁ gatāḥ

श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ ४९ ॥

śrī-śuka uvāca evaṁ prapannaiḥ saṁvignair vepamānāyanair balaḥ prasāditaḥ su-prasanno mā bhaiṣṭety abhayaṁ dadau

प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्नुष: प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दित: ॥ ५२ ॥

pratigṛhya tu tat sarvaṁ bhagavān sātvatarṣabhaḥ sa-sutaḥ sa-snuṣaḥ prāyāt suhṛdbhir abhinanditaḥ

तत: प्रविष्ट: स्वपुरं हलायुध: समेत्य बन्धूननुरक्तचेतस: । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३ ॥

tataḥ praviṣṭaḥ sva-puraṁ halāyudhaḥ sametya bandhūn anurakta-cetasaḥ śaśaṁsa sarvaṁ yadu-puṅgavānāṁ madhye sabhāyāṁ kuruṣu sva-ceṣṭitam

अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुदृश्यते ॥ ५४ ॥

adyāpi ca puraṁ hy etat sūcayad rāma-vikramam samunnataṁ dakṣiṇato gaṅgāyām anudṛśyate

अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥

aho yadūn su-saṁrabdhān kṛṣṇaṁ ca kupitaṁ śanaiḥ sāntvayitvāham eteṣāṁ śamam icchann ihāgataḥ

सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥

sāntvayitvā tu tān rāmaḥ sannaddhān vṛṣṇi-puṅgavān naicchat kurūṇāṁ vṛṣṇīnāṁ kaliṁ kali-malāpahaḥ

जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥

jala-yānam ivāghūrṇaṁ gaṅgāyāṁ nagaraṁ patat ākṛṣyamāṇam ālokya kauravāḥ jāta-sambhramāḥ

दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥

duryodhanaḥ pāribarhaṁ kuñjarān ṣaṣṭi-hāyanān dadau ca dvādaśa-śatāny ayutāni turaṅgamān

विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥

visphūrjya ruciraṁ cāpaṁ sarvān vivyādha sāyakaiḥ karṇādīn ṣaḍ rathān vīras tāvadbhir yugapat pṛthak