श्रीशुक उवाच अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बन्धूनां च भारत । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम् ॥ १ ॥

śṛī-śuka uvāca apaśyatāṁ cāniruddhaṁ tad-bandhūnāṁ ca bhārata catvāro vārṣikā māsā vyatīyur anuśocatām

नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । प्रययु: शोणितपुरं वृष्णय: कृष्णदैवता: ॥ २ ॥

nāradāt tad upākarṇya vārtāṁ baddhasya karma ca prayayuḥ śoṇita-puraṁ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇa-daivatāḥ

भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । प्रेक्षमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योऽभिनिर्ययौ ॥ ५ ॥

bhajyamāna-purodyāna- prākārāṭṭāla-gopuram prekṣamāṇo ruṣāviṣṭas tulya-sainyo ’bhiniryayau

बाणार्थे भगवान् रुद्र: ससुत: प्रमथैर्वृत: । आरुह्य नन्दिवृषभं युयुधे रामकृष्णयो: ॥ ६ ॥

bāṇārthe bhagavān rudraḥ sa-sutaḥ pramathair vṛtaḥ āruhya nandi-vṛṣabhaṁ yuyudhe rāma-kṛṣṇayoḥ

आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं रोमहर्षणम् । कृष्णशङ्करयो राजन् प्रद्युम्नगुहयोरपि ॥ ७ ॥

āsīt su-tumulaṁ yuddham adbhutaṁ roma-harṣaṇam kṛṣṇa-śaṅkarayo rājan pradyumna-guhayor api

कुम्भाण्डकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुग: । साम्बस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यके: ॥ ८ ॥

kumbhāṇḍa-kūpakarṇābhyāṁ balena saha saṁyugaḥ sāmbasya bāṇa-putreṇa bāṇena saha sātyakeḥ

ब्रह्मादय: सुराधीशा मुनय: सिद्धचारणा: । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा विमानैर्द्रष्टुमागमन् ॥ ९ ॥

brahmādayaḥ surādhīśā munayaḥ siddha-cāraṇāḥ gandharvāpsaraso yakṣā vimānair draṣṭum āgaman

पृथग्विधानि प्रायुङ्क्त पिणाक्यस्त्राणि शार्ङ्गिणे । प्रत्यस्त्रै: शमयामास शार्ङ्गपाणिरविस्मित: ॥ १२ ॥

pṛthag-vidhāni prāyuṅkta piṇāky astrāṇi śārṅgiṇe praty-astraiḥ śamayām āsa śārṅga-pāṇir avismitaḥ

ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं पाशुपतस्य च ॥ १३ ॥

brahmāstrasya ca brahmāstraṁ vāyavyasya ca pārvatam āgneyasya ca pārjanyaṁ naijaṁ pāśupatasya ca

मोहयित्वा तु गिरिशं जृम्भणास्त्रेण जृम्भितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदेषुभि: ॥ १४ ॥

mohayitvā tu giriśaṁ jṛmbhaṇāstreṇa jṛmbhitam bāṇasya pṛtanāṁ śaurir jaghānāsi-gadeṣubhiḥ

स्कन्द: प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमान: समन्तत: । असृग् विमुञ्चन् गात्रेभ्य: शिखिनापक्रमद् रणात् ॥ १५ ॥

skandaḥ pradyumna-bāṇaughair ardyamānaḥ samantataḥ asṛg vimuñcan gātrebhyaḥ śikhināpakramad raṇāt

कुम्भाण्डकूपकर्णश्च पेततुर्मुषलार्दितौ । दुद्रुवुस्तदनीकानि हतनाथानि सर्वत: ॥ १६ ॥

kumbhāṇḍa-kūpakarṇaś ca petatur muṣalārditau dudruvus tad-anīkani hata-nāthāni sarvataḥ

विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा बाणोऽत्यमर्षित: । कृष्णमभ्यद्रवत् सङ्ख्ये रथी हित्वैव सात्यकिम् ॥ १७ ॥

viśīryamāṇam sva-balaṁ dṛṣṭvā bāṇo ’ty-amarṣitaḥ kṛṣṇam abhyadravat saṅkhye rathī hitvaiva sātyakim

धनूंष्याकृष्य युगपद् बाण: पञ्चशतानि वै । एकैकस्मिन् शरौ द्वौ द्वौ सन्दधे रणदुर्मद: ॥ १८ ॥

dhanūṁṣy ākṛṣya yugapad bāṇaḥ pañca-śatāni vai ekaikasmin śarau dvau dvau sandadhe raṇa-durmadaḥ

तानि चिच्छेद भगवान् धनूंषि युगपद्धरि: । सारथिं रथमश्वांश्च हत्वा शङ्खमपूरयत् ॥ १९ ॥

tāni ciccheda bhagavān dhanūṁsi yugapad dhariḥ sārathiṁ ratham aśvāṁś ca hatvā śaṅkham apūrayat

तन्माता कोटरा नाम नग्ना मक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राणरिरक्षया ॥ २० ॥

tan-mātā koṭarā nāma nagnā makta-śiroruhā puro ’vatasthe kṛṣṇasya putra-prāṇa-rirakṣayā

ततस्तिर्यङ्मुखो नग्नामनिरीक्षन् गदाग्रज: । बाणश्च तावद् विरथश्छिन्नधन्वाविशत् पुरम् ॥ २१ ॥

tatas tiryaṅ-mukho nagnām anirīkṣan gadāgrajaḥ bāṇaś ca tāvad virathaś chinna-dhanvāviśat puram

विद्राविते भूतगणे ज्वरस्तु त्रिशिरास्त्रीपात् । अभ्यधावत दाशार्हं दहन्निव दिशो दश ॥ २२ ॥

vidrāvite bhūta-gaṇe jvaras tu trī-śirās trī-pāt abhyadhāvata dāśārhaṁ dahann iva diśo daśa

अथ नारायण: देव: तं दृष्ट्वा व्यसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ ॥ २३ ॥

atha nārāyaṇaḥ devaḥ taṁ dṛṣṭvā vyasṛjaj jvaram māheśvaro vaiṣṇavaś ca yuyudhāte jvarāv ubhau

माहेश्वर: समाक्रन्दन् वैष्णवेन बलार्दित: । अलब्ध्वाभयमन्यत्र भीतो माहेश्वरो ज्वर: । शरणार्थी हृषीकेशं तुष्टाव प्रयताञ्जलि: ॥ २४ ॥

māheśvaraḥ samākrandan vaiṣṇavena balārditaḥ alabdhvābhayam anyatra bhīto māheśvaro jvaraḥ śaraṇārthī hṛṣīkeśaṁ tuṣṭāva prayatāñjaliḥ

ज्वर उवाच नमामि त्वानन्तशक्तिं परेशं सर्वात्मानं केवलं ज्ञप्तिमात्रम् । विश्वोत्पत्तिस्थानसंरोधहेतुं यत्तद् ब्रह्म ब्रह्मलिङ्गं प्रशान्तम् ॥ २५ ॥

jvara uvāca namāmi tvānanta-śaktiṁ pareśam sarvātmānaṁ kevalaṁ jñapti-mātram viśvotpatti-sthāna-saṁrodha-hetuṁ yat tad brahma brahma-liṅgam praśāntam

कालो दैवं कर्म जीव: स्वभावो द्रव्यं क्षेत्रं प्राण आत्मा विकार: । तत्सङ्घातो बीजरोहप्रवाह- स्त्वन्मायैषा तन्निषेधं प्रपद्ये ॥ २६ ॥

kālo daivaṁ karma jīvaḥ svabhāvo dravyaṁ kṣetraṁ prāṇa ātmā vikāraḥ tat-saṅghāto bīja-roha-pravāhas tvan-māyaiṣā tan-niṣedhaṁ prapadye

नानाभावैर्लीलयैवोपपन्नै- र्देवान् साधून् लोकसेतून् बिभर्षि । हंस्युन्मार्गान् हिंसया वर्तमानान् जन्मैतत्ते भारहाराय भूमे: ॥ २७ ॥

nānā-bhāvair līlayaivopapannair devān sādhūn loka-setūn bibharṣi haṁsy unmārgān hiṁsayā vartamānān janmaitat te bhāra-hārāya bhūmeḥ

तप्तोऽहं ते तेजसा दु:सहेन शान्तोग्रेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽङ्घ्रिमूलं नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धा: ॥ २८ ॥

tapto ’ham te tejasā duḥsahena śāntogreṇāty-ulbaṇena jvareṇa tāvat tāpo dehināṁ te ’nghri-mūlaṁ no severan yāvad āśānubaddhāḥ

श्रीभगवानुवाच त्रिशिरस्ते प्रसन्नोऽस्मि व्येतु ते मज्ज्वराद् भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य त्वन्न भवेद् भयम् ॥ २९ ॥

śrī-bhagavān uvāca tri-śiras te prasanno ’smi vyetu te maj-jvarād bhayam yo nau smarati saṁvādaṁ tasya tvan na bhaved bhayam

इत्युक्तोऽच्युतमानम्य गतो माहेश्वरो ज्वर: । बाणस्तु रथमारूढ: प्रागाद्योत्स्यन् जनार्दनम् ॥ ३० ॥

ity ukto ’cyutam ānamya gato māheśvaro jvaraḥ bāṇas tu ratham ārūḍhaḥ prāgād yotsyan janārdanam

ततो बाहुसहस्रेण नानायुधधरोऽसुर: । मुमोच परमक्रुद्धो बाणांश्चक्रायुधे नृप ॥ ३१ ॥

tato bāhu-sahasreṇa nānāyudha-dharo ’suraḥ mumoca parama-kruddho bāṇāṁś cakrāyudhe nṛpa

तस्यास्यतोऽस्त्राण्यसकृच्चक्रेण क्षुरनेमिना । चिच्छेद भगवान् बाहून् शाखा इव वनस्पते: ॥ ३२ ॥

tasyāsyato ’strāṇy asakṛc cakreṇa kṣura-neminā ciccheda bhagavān bāhūn śākhā iva vanaspateḥ

बाहुषु छिद्यमानेषु बाणस्य भगवान् भव: । भक्तानुकम्प्युपव्रज्य चक्रायुधमभाषत ॥ ३३ ॥

bāhuṣu chidyamāneṣu bāṇasya bhagavān bhavaḥ bhaktānakampy upavrajya cakrāyudham abhāṣata

श्रीरुद्र उवाच त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यन्त्यमलात्मान आकाशमिव केवलम् ॥ ३४ ॥

śrī-rudra uvāca tvaṁ hi brahma paraṁ jyotir gūḍhaṁ brahmaṇi vāṅ-maye yaṁ paśyanty amalātmāna ākāśam iva kevalam

तवावतारोऽयमकुण्ठधामन् धर्मस्य गुप्त्यै जगतो हिताय । वयं च सर्वे भवतानुभाविता विभावयामो भुवनानि सप्त ॥ ३७ ॥

tavāvatāro ’yam akuṇṭha-dhāman dharmasya guptyai jagato hitāya vayaṁ ca sarve bhavatānubhāvitā vibhāvayāmo bhuvanāni sapta

त्वमेक आद्य: पुरुषोऽद्वितीय- स्तुर्य: स्वदृग् धेतुरहेतुरीश: । प्रतीयसेऽथापि यथाविकारं स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै ॥ ३८ ॥

tvam eka ādyaḥ puruṣo ’dvitīyas turyaḥ sva-dṛg dhetur ahetur īśaḥ pratīyase ’thāpi yathā-vikāraṁ sva-māyayā sarva-guṇa-prasiddhyai

यथैव सूर्य: पिहितश्छायया स्वया छायां च रूपाणि च सञ्चकास्ति । एवं गुणेनापिहितो गुणांस्त्व- मात्मप्रदीपो गुणिनश्च भूमन् ॥ ३९ ॥

yathaiva sūryaḥ pihitaś chāyayā svayā chāyāṁ ca rūpāṇi ca sañcakāsti evaṁ guṇenāpihito guṇāṁs tvam ātma-pradīpo guṇinaś ca bhūman

यन्मायामोहितधिय: पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति प्रसक्ता वृजिनार्णवे ॥ ४० ॥

yan-māyā-mohita-dhiyaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu unmajjanti nimajjanti prasaktā vṛjinārṇave

देवदत्तमिमं लब्ध्वा नृलोकमजितेन्द्रिय: । यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चक: ॥ ४१ ॥

deva-dattam imaṁ labdhvā nṛ-lokam ajitendriyaḥ yo nādriyeta tvat-pādau sa śocyo hy ātma-vañcakaḥ

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥ ४२ ॥

yas tvāṁ visṛjate martya ātmānaṁ priyam īśvaram viparyayendriyārthārthaṁ viṣam atty amṛtaṁ tyajan

अहं ब्रह्माथ विबुधा मुनयश्चामलाशया: । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वामात्मानं प्रेष्ठमीश्वरम् ॥ ४३ ॥

ahaṁ brahmātha vibudhā munayaś cāmalāśayāḥ sarvātmanā prapannās tvām ātmānaṁ preṣṭham īśvaram

तं त्वा जगत्स्थित्युदयान्तहेतुं समं प्रशान्तं सुहृदात्मदैवम् । अनन्यमेकं जगदात्मकेतं भवापवर्गाय भजाम देवम् ॥ ४४ ॥

taṁ tvā jagat-sthity-udayānta-hetuṁ samaṁ prasāntaṁ suhṛd-ātma-daivam ananyam ekaṁ jagad-ātma-ketaṁ bhavāpavargāya bhajāma devam

अयं ममेष्टो दयितोऽनुवर्ती मयाभयं दत्तममुष्य देव । सम्पाद्यतां तद् भवत: प्रसादो यथा हि ते दैत्यपतौ प्रसाद: ॥ ४५ ॥

ayaṁ mameṣṭo dayito ’nuvartī mayābhayaṁ dattam amuṣya deva sampādyatāṁ tad bhavataḥ prasādo yathā hi te daitya-patau prasādaḥ

श्रीभगवानुवाच यदात्थ भगवंस्त्वं न: करवाम प्रियं तव । भवतो यद् व्यवसितं तन्मे साध्वनुमोदितम् ॥ ४६ ॥

śrī-bhagavān uvāca yad āttha bhagavaṁs tvaṁ naḥ karavāma priyaṁ tava bhavato yad vyavasitaṁ tan me sādhv anumoditam

अवध्योऽयं ममाप्येष वैरोचनिसुतोऽसुर: । प्रह्रादाय वरो दत्तो न वध्यो मे तवान्वय: ॥ ४७ ॥

avadhyo ’yaṁ mamāpy eṣa vairocani-suto ’suraḥ prahrādāya varo datto na vadhyo me tavānvayaḥ

दर्पोपशमनायास्य प्रवृक्णा बाहवो मया । सूदितं च बलं भूरि यच्च भारायितं भुव: ॥ ४८ ॥

darpopaśamanāyāsya pravṛkṇā bāhavo mayā sūditaṁ ca balaṁ bhūri yac ca bhārāyitaṁ bhuvaḥ

चत्वारोऽस्य भुजा: शिष्टा भविष्यत्यजरामर: । पार्षदमुख्यो भवतो न कुतश्चिद्भयोऽसुर: ॥ ४९ ॥

catvāro ’sya bhujāḥ śiṣṭā bhaviṣyaty ajarāmaraḥ pārṣada-mukhyo bhavato na kutaścid-bhayo ’suraḥ

इति लब्ध्वाभयं कृष्णं प्रणम्य शिरसासुर: । प्राद्युम्निं रथमारोप्य सवध्वो समुपानयत् ॥ ५० ॥

iti labdhvābhayaṁ kṛṣṇaṁ praṇamya śirasāsuraḥ prādyumniṁ ratham āropya sa-vadhvo samupānayat

अक्षौहिण्या परिवृतं सुवास:समलङ्कृतम् । सपत्नीकं पुरस्कृत्य ययौ रुद्रानुमोदित: ॥ ५१ ॥

akṣauhiṇyā parivṛtaṁ su-vāsaḥ-samalaṅkṛtam sa-patnīkaṁ puras-kṛtya yayau rudrānumoditaḥ

स्वराजधानीं समलङ्कृतां ध्वजै: सतोरणैरुक्षितमार्गचत्वराम् । विवेश शङ्खानकदुन्दुभिस्वनै- रभ्युद्यत: पौरसुहृद्द्विजातिभि: ॥ ५२ ॥

sva-rājadhānīṁ samalaṅkṛtāṁ dhvajaiḥ sa-toraṇair ukṣita-mārga-catvarām viveśa śaṅkhānaka-dundubhi-svanair abhyudyataḥ paura-suhṛd-dvijātibhiḥ

य एवं कृष्णविजयं शङ्करेण च संयुगम् । संस्मरेत् प्रातरुत्थाय न तस्य स्यात् पराजय: ॥ ५३ ॥

ya evaṁ kṛṣṇa-vijayaṁ śaṅkareṇa ca saṁyugam saṁsmaret prātar utthāya na tasya syāt parājayaḥ

शङ्करानुचरान् शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । डाकिनीर्यातुधानांश्च वेतालान् सविनायकान् ॥ १० ॥ प्रेतमातृपिशाचांश्च कुष्माण्डान् ब्रह्मराक्षसान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रै: शरै: शार्ङ्गधनुश्च्युतै: ॥ ११ ॥

śaṅkarānucarān śaurir bhūta-pramatha-guhyakān ḍākinīr yātudhānāṁś ca vetālān sa-vināyakān

प्रद्युम्नो युयुधानश्च गद: साम्बोऽथ सारण: । नन्दोपनन्दभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिन: ॥ ३ ॥ अक्षौहिणीभिर्द्वादशभि: समेता: सर्वतोदिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समन्तात् सात्वतर्षभा: ॥ ४ ॥

pradyumno yuyudhānaś ca gadaḥ sāmbo ’tha sāraṇaḥ nandopananda-bhadrādyā rāma-kṛṣṇānuvartinaḥ

नाभिर्नभोऽग्निर्मुखमम्बु रेतो द्यौ: शीर्षमाशा: श्रुतिरङ्घ्रिरुर्वी । चन्द्रो मनो यस्य दृगर्क आत्मा अहं समुद्रो जठरं भुजेन्द्र: ॥ ३५ ॥ रोमाणि यस्यौषधयोऽम्बुवाहा: केशा विरिञ्चो धिषणा विसर्ग: । प्रजापतिर्हृदयं यस्य धर्म: स वै भवान् पुरुषो लोककल्प: ॥ ३६ ॥

nābhir nabho ’gnir mukham ambu reto dyauḥ śīrṣam āśāḥ śrutir aṅghrir urvī candro mano yasya dṛg arka ātmā ahaṁ samudro jaṭharaṁ bhujendraḥ