श्री बादरायणिरुवाच अथ तर्ह्यागतो गोष्ठमरिष्टो वृषभासुर: । महींमहाककुत्काय: कम्पयन्खुरविक्षताम् ॥ १ ॥

śrī bādarāyaṇir uvāca atha tarhy āgato goṣṭham ariṣṭo vṛṣabhāsuraḥ mahīm mahā-kakut-kāyaḥ kampayan khura-vikṣatām

रम्भमाण: खरतरं पदा च विलिखन् महीम् । उद्यम्य पुच्छं वप्राणि विषाणाग्रेण चोद्धरन् । किञ्चित्किञ्चिच्छकृन् मुञ्चन्मूत्रयन्स्तब्धलोचन: ॥ २ ॥

rambhamāṇaḥ kharataraṁ padā ca vilikhan mahīm udyamya pucchaṁ vaprāṇi viṣāṇāgreṇa coddharan kiñcit kiñcic chakṛn muñcan mūtrayan stabdha-locanaḥ

पशवो दुद्रुवुर्भीता राजन्सन्त्यज्य गोकुलम् । कृष्ण कृष्णेति ते सर्वे गोविन्दं शरणं ययु: ॥ ५ ॥

paśavo dudruvur bhītā rājan santyajya go-kulam kṛṣṇa kṛṣṇeti te sarve govindaṁ śaraṇaṁ yayuḥ

भगवानपि तद् वीक्ष्य गोकुलं भयविद्रुतम् । मा भैष्टेति गिराश्वास्य वृषासुरमुपाह्वयत् ॥ ६ ॥

bhagavān api tad vīkṣya go-kulaṁ bhaya-vidrutam mā bhaiṣṭeti girāśvāsya vṛṣāsuram upāhvayat

गोपालै: पशुभिर्मन्द त्रासितै: किमसत्तम । मयि शास्तरि दुष्टानां त्वद्विधानां दुरात्मनाम् ॥ ७ ॥

gopālaiḥ paśubhir manda trāsitaiḥ kim asattama mayi śāstari duṣṭānāṁ tvad-vidhānāṁ durātmanām

इत्यास्फोत्याच्युतोऽरिष्टं तलशब्देन कोपयन् । सख्युरंसे भुजाभोगं प्रसार्यावस्थितो हरि: ॥ ८ ॥

ity āsphotyācyuto ’riṣṭaṁ tala-śabdena kopayan sakhyur aṁse bhujābhogaṁ prasāryāvasthito hariḥ

सोऽप्येवं कोपितोऽरिष्ट: खुरेणावनिमुल्लिखन् । उद्यत्पुच्छभ्रमन्मेघ: क्रुद्ध: कृष्णमुपाद्रवत् ॥ ९ ॥

so ’py evaṁ kopito ’riṣṭaḥ khureṇāvanim ullikhan udyat-puccha-bhraman-meghaḥ kruddhaḥ kṛṣṇam upādravat

अग्रन्यस्तविषाणाग्र: स्तब्धासृग्लोचनोऽच्युतम् । कटाक्षिप्याद्रवत्तूर्णमिन्द्रमुक्तोऽशनिर्यथा ॥ १० ॥

agra-nyasta-viṣāṇāgraḥ stabdhāsṛg-locano ’cyutam kaṭākṣipyādravat tūrṇam indra-mukto ’śanir yathā

गृहीत्वा शृङ्गयोस्तं वा अष्टादश पदानि स: । प्रत्यपोवाह भगवान् गज: प्रतिगजं यथा ॥ ११ ॥

gṛhītvā śṛṅgayos taṁ vā aṣṭādaśa padāni saḥ pratyapovāha bhagavān gajaḥ prati-gajaṁ yathā

सोऽपविद्धो भगवता पुनरुत्थाय सत्वरम् । आपतत् स्विन्नसर्वाङ्गो नि:श्वसन्क्रोधमूर्च्छित: ॥ १२ ॥

so ’paviddho bhagavatā punar utthāya satvaram āpatat svinna-sarvāṅgo niḥśvasan krodha-mūrcchitaḥ

तमापतन्तं स निगृह्य शृङ्गयो: पदा समाक्रम्य निपात्य भूतले । निष्पीडयामास यथार्द्रमम्बरं कृत्वा विषाणेन जघान सोऽपतत् ॥ १३ ॥

tam āpatantaṁ sa nigṛhya śṛṅgayoḥ padā samākramya nipātya bhū-tale niṣpīḍayām āsa yathārdram ambaraṁ kṛtvā viṣāṇena jaghāna so ’patat

असृग् वमन् मूत्रशकृत् समुत्सृजन् क्षिपंश्च पादाननवस्थितेक्षण: । जगाम कृच्छ्रं निऋर्तेरथ क्षयं पुष्पै: किरन्तो हरिमीडिरे सुरा: ॥ १४ ॥

asṛg vaman mūtra-śakṛt samutsṛjan kṣipaṁś ca pādān anavasthitekṣaṇaḥ jagāma kṛcchraṁ nirṛter atha kṣayaṁ puṣpaiḥ kiranto harim īḍire surāḥ

एवं कुकुद्मिनं हत्वा स्तूयमान: द्विजातिभि: । विवेश गोष्ठं सबलो गोपीनां नयनोत्सव: ॥ १५ ॥

evaṁ kukudminaṁ hatvā stūyamānaḥ dvijātibhiḥ viveśa goṣṭhaṁ sa-balo gopīnāṁ nayanotsavaḥ

अरिष्टे निहते दैत्ये कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । कंसायाथाह भगवान् नारदो देवदर्शन: ॥ १६ ॥

ariṣṭe nihate daitye kṛṣṇenādbhuta-karmaṇā kaṁsāyāthāha bhagavān nārado deva-darśanaḥ

यशोदाया: सुतां कन्यां देवक्या: कृष्णमेव च । रामं च रोहिणीपुत्रं वसुदेवेन बिभ्यता । न्यस्तौ स्वमित्रे नन्दे वै याभ्यां ते पुरुषा हता: ॥ १७ ॥

yaśodāyāḥ sutāṁ kanyāṁ devakyāḥ kṛṣṇam eva ca rāmaṁ ca rohiṇī-putraṁ vasudevena bibhyatā nyastau sva-mitre nande vai yābhyāṁ te puruṣā hatāḥ

निशम्य तद्भोजपति: कोपात्प्रचलितेन्द्रिय: । निशातमसिमादत्त वसुदेवजिघांसया ॥ १८ ॥

niśamya tad bhoja-patiḥ kopāt pracalitendriyaḥ niśātam asim ādatta vasudeva-jighāṁsayā

निवारितो नारदेन तत्सुतौ मृत्युमात्मन: । ज्ञात्वा लोहमयै: पाशैर्बबन्ध सह भार्यया ॥ १९ ॥

nivārito nāradena tat-sutau mṛtyum ātmanaḥ jñātvā loha-mayaiḥ pāśair babandha saha bhāryayā

प्रतियाते तु देवर्षौ कंस आभाष्य केशिनम् । प्रेषयामास हन्येतां भवता रामकेशवौ ॥ २० ॥

pratiyāte tu devarṣau kaṁsa ābhāṣya keśinam preṣayām āsa hanyetāṁ bhavatā rāma-keśavau

ततो मुष्टिकचाणूरशलतोशलकादिकान् । अमात्यान् हस्तिपांश्चैव समाहूयाह भोजराट् ॥ २१ ॥

tato muṣṭika-cāṇūra śala-tośalakādikān amātyān hastipāṁś caiva samāhūyāha bhoja-rāṭ

मञ्चा: क्रियन्तां विविधा मल्लरङ्गपरिश्रिता: । पौरा जानपदा: सर्वे पश्यन्तु स्वैरसंयुगम् ॥ २४ ॥

mañcāḥ kriyantāṁ vividhā malla-raṅga-pariśritāḥ paurā jānapadāḥ sarve paśyantu svaira-saṁyugam

महामात्र त्वया भद्र रङ्गद्वार्युपनीयताम् । द्विप: कुवलयापीडो जहि तेन ममाहितौ ॥ २५ ॥

mahāmātra tvayā bhadra raṅga-dvāry upanīyatām dvipaḥ kuvalayāpīḍo jahi tena mamāhitau

आरभ्यतां धनुर्यागश्चतुर्दश्यां यथाविधि । विशसन्तु पशून्मेध्यान् भूतराजाय मीढुषे ॥ २६ ॥

ārabhyatāṁ dhanur-yāgaś caturdaśyāṁ yathā-vidhi viśasantu paśūn medhyān bhūta-rājāya mīḍhuṣe

इत्याज्ञाप्यार्थतन्त्रज्ञ आहूय यदुपुङ्गवम् । गृहीत्वा पाणिना पाणिं ततोऽक्रूरमुवाच ह ॥ २७ ॥

ity ājñāpyārtha-tantra-jña āhūya yadu-puṅgavam gṛhītvā pāṇinā pāṇiṁ tato ’krūram uvāca ha

भो भो दानपते मह्यं क्रियतां मैत्रमादृत: । नान्यस्त्वत्तो हिततमो विद्यते भोजवृष्णिषु ॥ २८ ॥

bho bho dāna-pate mahyaṁ kriyatāṁ maitram ādṛtaḥ nānyas tvatto hitatamo vidyate bhoja-vṛṣṇiṣu

अतस्त्वामाश्रित: सौम्य कार्यगौरवसाधनम् । यथेन्द्रो विष्णुमाश्रित्य स्वार्थमध्यगमद् विभु: ॥ २९ ॥

atas tvām āśritaḥ saumya kārya-gaurava-sādhanam yathendro viṣṇum āśritya svārtham adhyagamad vibhuḥ

गच्छ नन्दव्रजं तत्र सुतावानकदुन्दुभे: । आसाते ताविहानेन रथेनानय मा चिरम् ॥ ३० ॥

gaccha nanda-vrajaṁ tatra sutāv ānakadundubheḥ āsāte tāv ihānena rathenānaya mā ciram

निसृष्ट: किल मे मृत्युर्देवैर्वैकुण्ठसंश्रयै: । तावानय समं गोपैर्नन्दाद्यै: साभ्युपायनै: ॥ ३१ ॥

nisṛṣṭaḥ kila me mṛtyur devair vaikuṇṭha-saṁśrayaiḥ tāv ānaya samaṁ gopair nandādyaiḥ sābhyupāyanaiḥ

घातयिष्य इहानीतौ कालकल्पेन हस्तिना । यदि मुक्तौ ततो मल्लैर्घातये वैद्युतोपमै: ॥ ३२ ॥

ghātayiṣya ihānītau kāla-kalpena hastinā yadi muktau tato mallair ghātaye vaidyutopamaiḥ

तयोर्निहतयोस्तप्तान् वसुदेवपुरोगमान् । तद्बन्धून् निहनिष्यामि वृष्णिभोजदशार्हकान् ॥ ३३ ॥

tayor nihatayos taptān vasudeva-purogamān tad-bandhūn nihaniṣyāmi vṛṣṇi-bhoja-daśārhakān

उग्रसेनं च पितरं स्थविरं राज्यकामुकं । तद्भ्रातरं देवकं च ये चान्ये विद्विषो मम ॥ ३४ ॥

ugrasenaṁ ca pitaraṁ sthaviraṁ rājya-kāmukaṁ tad-bhrātaraṁ devakaṁ ca ye cānye vidviṣo mama

ततश्चैषा मही मित्र भवित्री नष्टकण्टका ॥ ३५ ॥

tataś caiṣā mahī mitra bhavitrī naṣṭa-kaṇṭakā

जरासन्धो मम गुरुर्द्विविदो दयित: सखा । शम्बरो नरको बाणो मय्येव कृतसौहृदा: । तैरहं सुरपक्षीयान् हत्वा भोक्ष्ये महीं नृपान् ॥ ३६ ॥

jarāsandho mama gurur dvivido dayitaḥ sakhā śambaro narako bāṇo mayy eva kṛta-sauhṛdāḥ tair ahaṁ sura-pakṣīyān hatvā bhokṣye mahīṁ nṛpān

एतज्ज्ञात्वानय क्षिप्रं रामकृष्णाविहार्भकौ । धनुर्मखनिरीक्षार्थं द्रष्टुं यदुपुरश्रियम् ॥ ३७ ॥

etaj jñātvānaya kṣipraṁ rāma-kṛṣṇāv ihārbhakau dhanur-makha-nirīkṣārthaṁ draṣṭuṁ yadu-pura-śriyam

श्रीअक्रूर उवाच राजन् मनीषितं सध्र्यक् तव स्वावद्यमार्जनम् । सिद्ध्यसिद्ध्यो: समं कुर्याद्दैवं हि फलसाधनम् ॥ ३८ ॥

śrī-akrūra uvāca rājan manīṣitaṁ sadhryak tava svāvadya-mārjanam siddhy-asiddhyoḥ samaṁ kuryād daivaṁ hi phala-sādhanam

मनोरथान् करोत्युच्चैर्जनो दैवहतानपि । युज्यते हर्षशोकाभ्यां तथाप्याज्ञां करोमि ते ॥ ३९ ॥

manorathān karoty uccair jano daiva-hatān api yujyate harṣa-śokābhyāṁ tathāpy ājñāṁ karomi te

श्रीशुक उवाच एवमादिश्य चाक्रूरं मन्त्रिणश्च विसृज्य स: । प्रविवेश गृहं कंसस्तथाक्रूर: स्वमालयम् ॥ ४० ॥

śrī-śuka uvāca evam ādiśya cākrūraṁ mantriṇaś ca viṣṛjya saḥ praviveśa gṛhaṁ kaṁsas tathākrūraḥ svam ālayam

भो भो निशम्यतामेतद् वीरचाणूरमुष्टिकौ । नन्दव्रजे किलासाते सुतावानकदुन्दुभे: ॥ २२ ॥ रामकृष्णौ ततो मह्यं मृत्यु: किल निदर्शित: । भवद्भ्यामिह सम्प्राप्तौ हन्येतां मल्ललीलया ॥ २३ ॥

bho bho niśamyatām etad vīra-cāṇūra-muṣṭikau nanda-vraje kilāsāte sutāv ānakadundubheḥ

यस्य निर्ह्रादितेनाङ्ग निष्ठुरेण गवां नृणाम् । पतन्त्यकालतो गर्भा: स्रवन्ति स्म भयेन वै ॥ ३ ॥ निर्विशन्ति घना यस्य ककुद्यचलशङ्कया । तं तीक्ष्णशृङ्गमुद्वीक्ष्य गोप्यो गोपाश्च तत्रसु: ॥ ४ ॥

yasya nirhrāditenāṅga niṣṭhureṇa gavāṁ nṛṇām patanty akālato garbhāḥ sravanti sma bhayena vai