गीतासारं प्रवक्ष्यामि सर्वगीतोत्तमोत्तमं । कृष्णो ऽर्जुनाय यमाह पुरा वै भुक्तिमुक्तिदं ।।

gītāsāraṃ pravakṣyāmi sarvagītottamottamaṃ | kṛṣṇo 'rjunāya yamāha purā vai bhuktimuktidaṃ ||

गतासुरगतासुर्वा न शोच्यो देहवानजः । आत्माजरो ऽमरो ऽभेद्यस्तस्माच्छोकादिकं त्यजेत ।।

gatāsuragatāsurvā na śocyo dehavānajaḥ | ātmājaro 'maro 'bhedyastasmācchokādikaṃ tyajet ||

ध्यायतो विषयान पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात कामस्ततः क्रोधः क्रोधात्सम्मोह एव च ।।

dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate | saṅgāt kāmastataḥ krodhaḥ krodhātsammoha eva ca ||

अम्मोहात स्मृतिविभ्रंशो बुद्धिनाशात प्रणश्यति । दुःसङ्गहानिः सत्सङ्गान्मोक्षकाभी च कामनुत ।।

ammohāt smṛtivibhraṃśo buddhināśāt praṇaśyati | duḥsaṅgahāniḥ satsaṅgānmokṣakābhī ca kāmanut ||

कामत्यागादात्मनिष्ठः स्थिरप्रज्ञस्तदोच्यते । या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी ।।

kāmatyāgādātmaniṣṭhaḥ sthiraprajñastadocyate | yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī ||

यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः । आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ।।

yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ | ātmanyeva ca santuṣṭastasya kāryaṃ na vidyate ||

नैव तस्य कृते नार्थो नाकृते नेह कश चनः । तत्त्ववित्तु महावहो गुणकर्मविभागयोः ।।

naiva tasya kṛte nārtho nākṛte neha kaś canaḥ | tattvavittu mahāvaho guṇakarmavibhāgayoḥ ||

गुणा गुनेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यति ।।

guṇā guneṣu vartante iti matvā na sajjate | sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyati ||

ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात कुरुते ऽर्जुन । ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गन्त्यक्त्वा करोति यः ।।

jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute 'rjuna | brahmaṇyādhāya karmāṇi saṅgantyaktvā karoti yaḥ ||

लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा । सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।।

lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhasā | sarvabhūteṣu cātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani ||

ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टो ऽभिजायते ।।

īkṣate yogayuktātmā sarvatra samadarśanaḥ | śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe yogabhraṣṭo 'bhijāyate ||

न हि कल्याणकृत कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति । देवी ह्य एषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।।

na hi kalyāṇakṛt kaściddurgatiṃ tāta gacchati | devī hy eṣā guṇamayī mama māyā duratyayā ||

मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतान्तरन्ति ते । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थो ज्ञानी च भरतर्षभ ।।

māmeva ye prapadyante māyāmetāntaranti te | ārto jijñāsurarthārtho jñānī ca bharatarṣabha ||

चतुर्विधा भजन्ते मां ज्ञानी चैकत्वमास्थितः । अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो ऽध्यात्ममुच्यते ।।

caturvidhā bhajante māṃ jñānī caikatvamāsthitaḥ | akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo 'dhyātmamucyate ||

भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः । अधिभूतं क्षरोभावः पुरुषश्चाधिदैवतं ।।

bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ | adhibhūtaṃ kṣarobhāvaḥ puruṣaścādhidaivataṃ ||

अधियज्ञोहमेवात्र देहे देहभृतां वर । अन्तकाले स्मरन्माञ्च मद्भावं यात्यसंशयः ।।

adhiyajñohamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara | antakāle smaranmāñca madbhāvaṃ yātyasaṃśayaḥ ||

यं यं भावं स्मरन्नन्ते त्यजेद्देहन्तमाप्नुयात । प्राणं न्यस्य भ्रुवोर्मध्ये अन्ते प्राप्नोति मत्परम ।।

yaṃ yaṃ bhāvaṃ smarannante tyajeddehantamāpnuyāt | prāṇaṃ nyasya bhruvormadhye ante prāpnoti matparam ||

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्मवदन देहं त्यजन्तथा । ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्ताः सर्वे मम विभूतयः ।।

omityekākṣaraṃ brahmavadan dehaṃ tyajantathā | brahmādistambhaparyantāḥ sarve mama vibhūtayaḥ ||

स्मृताः । अहमेको विश्वरूप इति ज्ञात्वा विमुच्यते ।।

smṛtāḥ | ahameko viśvarūpa iti jñātvā vimucyate ||

क्षेत्रं शरीरं यो वेत्ति क्षेत्रज्ञः स प्रकोर्तितः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ।।

kṣetraṃ śarīraṃ yo vetti kṣetrajñaḥ sa prakortitaḥ | kṣetrakṣetrajñayorjñānaṃ yattajjñānaṃ mataṃ mama ||

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रयाणि देशैकञ्च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ।।

mahābhūtānyahaṅkāro buddhiravyaktameva ca | indrayāṇi deśaikañca pañca cendriyagocarāḥ ||

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतं ।।

icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṅghātaścetanā dhṛtiḥ | etatkṣetraṃ samāsena savikāramudāhṛtaṃ ||

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ।।

amānitvamadambhitvamahiṃsā kṣāntirārjavam | ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyamātmavinigrahaḥ ||

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनं ।।

indriyārtheṣu vairāgyamanahaṅkāra eva ca | janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhadoṣānudarśanaṃ ||

आसक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यञ्च समचित्तत्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ।।

āsaktiranabhiṣvaṅgaḥ putradāragṛhādiṣu | nityañca samacittattvamiṣṭāniṣṭopapattiṣu ||

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ।।

mayi cānanyayogena bhaktiravyabhicāriṇī | viviktadeśasevitvamaratirjanasaṃsadi ||

अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वन्तत्त्वज्ञानानुदर्शनं । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतो ऽन्यथा ।।

adhyātmajñānaniṣṭhatvantattvajñānānudarśanaṃ | etajjñānamiti proktamajñānaṃ yadato 'nyathā ||

ज्ञेयं यत्तत प्रवक्ष्यामि यं ज्ञात्वामृतमश्नुते । अनादि परमं ब्रह्म सत्त्वं नाम तदुच्यते ।।

jñeyaṃ yattat pravakṣyāmi yaṃ jñātvāmṛtamaśnute | anādi paramaṃ brahma sattvaṃ nāma taducyate ||

सर्वतः पाणिपादान्तं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखम । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।।

sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvato 'kṣiśiromukham | sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛtya tiṣṭhati ||

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ।।

sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam | asaktaṃ sarvabhṛccaiva nirguṇaṃ guṇabhoktṛ ca ||

वहिरन्तश च भूतानामचरञ्चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थञ्चान्तिके ऽपि यत ।।

vahirantaś ca bhūtānāmacarañcarameva ca | sūkṣmatvāttadavijñeyaṃ dūrasthañcāntike 'pi yat ||

अविभक्तञ्च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम । भूतभर्तृ च विज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ।।

avibhaktañca bhūteṣu vibhaktamiva ca sthitam | bhūtabhartṛ ca vijñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca ||

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितं ।।

jyotiṣāmapi tajjyotistamasaḥ paramucyate | jñānaṃ jñeyaṃ jñānagamyaṃ hṛdi sarvasya dhiṣṭhitaṃ ||

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ।।

dhyānenātmani paśyanti kecidātmānamātmanā | anye sāṅkhyena yogena karmayogena cāpare ||

अन्ये त्वेवमजानन्तो श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेपि चाशु तरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ।।

anye tvevamajānanto śrutvānyebhya upāsate | tepi cāśu tarantyeva mṛtyuṃ śrutiparāyaṇāḥ ||

सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतो ज्ञानमेव च ।।

sattvātsañjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca | pramādamohau tamaso bhavato jñānameva ca ||

गुणा वर्तन्त इत्य एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते । मानावमानमित्रारितुल्यस्त्यागी स निर्गुणः ।।

guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate | mānāvamānamitrāritulyastyāgī sa nirguṇaḥ ||

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययं । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित ।।

ūrdhvamūlamadhaḥśākhamaśvatthaṃ prāhuravyayaṃ | chandāṃsi yasya parṇāni yastaṃ veda sa vedavit ||

द्वौ भूतसर्गौ लोके ऽस्मिन दैव आसुर एव च । अहिंसादिः क्षमा चैव दैवीसम्पत्तितो नृणां ।।

dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca | ahiṃsādiḥ kṣamā caiva daivīsampattito nṛṇāṃ ||

न शौचं नापि वाचारो ह्य आसुरीसम्पदोद्धवः । नरकत्वात क्रोधलोभकामस्तस्मात्त्रयं त्यजेत ।।

na śaucaṃ nāpi vācāro hy āsurīsampadoddhavaḥ | narakatvāt krodhalobhakāmastasmāttrayaṃ tyajet ||

यज्ञस्तपस तथा दानं सत्त्वाद्यैस्त्रिविधं स्मृतम । आयुः सत्त्वं बलारोग्यसुखायान्नन्तु सात्त्विकं ।।

yajñastapas tathā dānaṃ sattvādyaistrividhaṃ smṛtam | āyuḥ sattvaṃ balārogyasukhāyānnantu sāttvikaṃ ||

दुःखशोकामयायान्नं तीक्ष्णरूक्षन्तु राजसं । अमेध्योच्छिष्टपूत्यन्नं तामसं नीरसादिकं ।।

duḥkhaśokāmayāyānnaṃ tīkṣṇarūkṣantu rājasaṃ | amedhyocchiṣṭapūtyannaṃ tāmasaṃ nīrasādikaṃ ||

यष्टव्यो विधिना यज्ञो निष्कामाय स सात्त्विकः । यज्ञः फलाय दम्भात्मी राजसस्तामसः क्रतुः ।।

yaṣṭavyo vidhinā yajño niṣkāmāya sa sāttvikaḥ | yajñaḥ phalāya dambhātmī rājasastāmasaḥ kratuḥ ||

श्रद्धामन्त्रादिविध्युक्तं तपः शारीरमुच्यते । देवादिपूजाहिंसादि वाङ्मयं तप उच्यते ।।

śraddhāmantrādividhyuktaṃ tapaḥ śārīramucyate | devādipūjāhiṃsādi vāṅmayaṃ tapa ucyate ||

अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं स्वाध्यायसज्जपः । मानसं चित्तसंशुद्धेर्सौनमात्सविनिग्रहः ।।

anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ svādhyāyasajjapaḥ | mānasaṃ cittasaṃśuddhersaunamātsavinigrahaḥ ||

सात्त्विकञ्च तपो ऽकामं फलाद्यर्थन्तु राजसं । तामसं परपीडायै सात्त्विकं दानमुच्यते ।।

sāttvikañca tapo 'kāmaṃ phalādyarthantu rājasaṃ | tāmasaṃ parapīḍāyai sāttvikaṃ dānamucyate ||

देशादौ चैव दातव्यमुपकाराय राजसं । आदेशादाववज्ञातं तामसं दानमीरितं ।।

deśādau caiva dātavyamupakārāya rājasaṃ | ādeśādāvavajñātaṃ tāmasaṃ dānamīritaṃ ||

ओंतत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । यज्ञदानादिक कर्म बुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां ।।

oṃtatsaditi nirdeśo brahmaṇastrividhaḥ smṛtaḥ | yajñadānādika karma buktimuktipradaṃ nṛṇāṃ ||

अनिष्टमिष्टं मिश्रञ्च त्रिविधं कर्मणः फलं । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु सन्न्यासिनां क्वचित ।।

aniṣṭamiṣṭaṃ miśrañca trividhaṃ karmaṇaḥ phalaṃ | bhavatyatyāgināṃ pretya na tu sannyāsināṃ kvacit ||

तामसः कर्मसंयोगात मोहात्क्लेशभयादिकात । राजसः सात्त्विको ऽकामात पञ्चैते कर्महेतवः ।।

tāmasaḥ karmasaṃyogāt mohātkleśabhayādikāt | rājasaḥ sāttviko 'kāmāt pañcaite karmahetavaḥ ||

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणञ्च पृथग्विधम । त्रिविधाश च पृथक चेष्टा दैवञ्चैवात्र पञ्चमं ।।

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇañca pṛthagvidham | trividhāś ca pṛthak ceṣṭā daivañcaivātra pañcamaṃ ||

एकं ज्ञानं सात्त्विकं स्यात पृथग ज्ञानन्तु राजसं । अतत्त्वार्थन्तामसं स्यात कर्माकामाय सात्त्विकं ।।

ekaṃ jñānaṃ sāttvikaṃ syāt pṛthag jñānantu rājasaṃ | atattvārthantāmasaṃ syāt karmākāmāya sāttvikaṃ ||

कामाय राजसं कर्म मोहात कर्म तु तामसं । सीध्यसिद्ध्योः समः कर्ता सात्त्विको राजसो ऽत्यपि ।।

kāmāya rājasaṃ karma mohāt karma tu tāmasaṃ | sīdhyasiddhyoḥ samaḥ kartā sāttviko rājaso 'tyapi ||

शठो ऽलसस्तामसः स्यात कार्यादिधीश च सात्त्विकी । कार्यार्थं सा राजसी स्याद्विपरीता तु तामसी ।।

śaṭho 'lasastāmasaḥ syāt kāryādidhīś ca sāttvikī | kāryārthaṃ sā rājasī syādviparītā tu tāmasī ||

मनोधृतिः सात्त्विकी स्यात प्रीतिकामेति राजसी । तामसी तु प्रशोकादौ मुखं सत्त्वात्तदन्तगं ।।

manodhṛtiḥ sāttvikī syāt prītikāmeti rājasī | tāmasī tu praśokādau mukhaṃ sattvāttadantagaṃ ||

सुखं तद्राजसञ्चाग्रे अन्ते दुःखन्तु तामसं । अतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदन्ततं ।।

sukhaṃ tadrājasañcāgre ante duḥkhantu tāmasaṃ | ataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidantataṃ ||

स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य विष्णुं सिद्धिञ्च विन्दति । कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।।

svakarmaṇā tamabhyarcya viṣṇuṃ siddhiñca vindati | karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā ||

ब्रह्मादिस्तम्भपर्यन्तं जगद्विष्णुञ्च वेत्ति यः । सिद्धिमाप्नोति भगवद्भक्तो भागवतो ध्रुवं ।।

brahmādistambhaparyantaṃ jagadviṣṇuñca vetti yaḥ | siddhimāpnoti bhagavadbhakto bhāgavato dhruvaṃ ||