यज्ञैश च देवानाप्नोति वैराजं तपसा पदं । ब्रह्मणः कर्मसन्न्यासाद्वैराग्यात प्रकृतौ लयं ।।

yajñaiś ca devānāpnoti vairājaṃ tapasā padaṃ | brahmaṇaḥ karmasannyāsādvairāgyāt prakṛtau layaṃ ||

ज्ञानात प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैता गतयःस्मृताः । प्रीतितापविषादादेर्विनिवृत्तिर्विरक्तता ।।

jñānāt prāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥsmṛtāḥ | prītitāpaviṣādādervinivṛttirviraktatā ||

सन्न्यासः कर्मणान्त्यागः कृतानामकृतैः सह । अव्यक्तादौ विशेषान्ते विकारो ऽस्मिन्निवर्तते ।।

sannyāsaḥ karmaṇāntyāgaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha | avyaktādau viśeṣānte vikāro 'sminnivartate ||

चेतनाचेतनान्यत्वज्ञानेन ज्ञानमुच्यते । परमात्मा च सर्वेषामाधारः परमेश्वरः ।।

cetanācetanānyatvajñānena jñānamucyate | paramātmā ca sarveṣāmādhāraḥ parameśvaraḥ ||

विष्णुनाम्ना च देवेषु वेदान्तेषु च गीयते । यज्ञेश्वरो यज्ञपुमान प्रवृत्तैर इज्यते ह्य असौ ।।

viṣṇunāmnā ca deveṣu vedānteṣu ca gīyate | yajñeśvaro yajñapumān pravṛttair ijyate hy asau ||

निवृत्तैर ज्ञानयोगेन ज्ञानमूर्तिः स चेक्ष्यते । ह्रस्वदीर्घप्लुताद्यन्तु वचस्तत्पुरुषोत्तमः ।।

nivṛttair jñānayogena jñānamūrtiḥ sa cekṣyate | hrasvadīrghaplutādyantu vacastatpuruṣottamaḥ ||

तत्प्राप्तिहेतुर्ज्ञानञ्च कर्म चोक्तं महामुने । आगमोक्तं विवेकाच्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते ।।

tatprāptiheturjñānañca karma coktaṃ mahāmune | āgamoktaṃ vivekācca dvidhā jñānaṃ tathocyate ||

शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये ब्रह्मशब्दपरञ्च यत ।।

śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam | dve brahmaṇī veditavye brahmaśabdaparañca yat ||

वेदादिविद्या ह्य अपरमक्षरं ब्रह्मसत्परम । तदेतद्भगवद्वाच्यमुपचारे ऽर्चने ऽन्यतः ।।

vedādividyā hy aparamakṣaraṃ brahmasatparam | tadetadbhagavadvācyamupacāre 'rcane 'nyataḥ ||

सम्भर्तेति तथा भर्ता भकारो ऽर्थद्वयान्वितः । नेता गमयिता स्रष्टा गकारो ऽयं महमुने ।।

sambharteti tathā bhartā bhakāro 'rthadvayānvitaḥ | netā gamayitā sraṣṭā gakāro 'yaṃ mahamune ||

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश चैव षणां भग इतीङ्गना ।।

aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ | jñānavairāgyayoś caiva ṣaṇāṃ bhaga itīṅganā ||

वसन्ति विष्णौ भुतानि स च धातुस्त्रिधात्मकः । एवं हरौ हि भगवान शब्दो ऽन्यत्रोपचारतः ।।

vasanti viṣṇau bhutāni sa ca dhātustridhātmakaḥ | evaṃ harau hi bhagavān śabdo 'nyatropacārataḥ ||

उत्पत्तिं प्रलयश चैव भूतानामगतिं गतिं । वेत्ति विद्यामविद्याञ्च स वाच्यो भगवानिति ।।

utpattiṃ pralayaś caiva bhūtānāmagatiṃ gatiṃ | vetti vidyāmavidyāñca sa vācyo bhagavāniti ||

ज्ञानशक्तिः परैश्वर्यं वीर्यं तेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर गुणादिभिः ।।

jñānaśaktiḥ paraiśvaryaṃ vīryaṃ tejāṃsyaśeṣataḥ | bhagavacchabdavācyāni vinā heyair guṇādibhiḥ ||

खाण्डिक्यजनकायाह योगं केशिध्वजः पुरा । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या आत्मस्वमिति या मतिः ।।

khāṇḍikyajanakāyāha yogaṃ keśidhvajaḥ purā | anātmanyātmabuddhiryā ātmasvamiti yā matiḥ ||

अविद्याभवम्भूतिर्वीजमेतद्द्विधा स्थिरम । पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमाश्रितः ।।

avidyābhavambhūtirvījametaddvidhā sthiram | pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamāśritaḥ ||

अहमेतदितीत्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिं । इत्थञ्च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पातितेषु च ।।

ahametaditītyuccaiḥ kurute kumatirmatiṃ | itthañca putrapautreṣu taddehotpātiteṣu ca ||

करोति पण्डितः साम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपकाराय कुरुते कर्म मानवः ।।

karoti paṇḍitaḥ sāmyamanātmani kalevare | sarvadehopakārāya kurute karma mānavaḥ ||

देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बन्धाय तत्परं । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः ।।

dehaścānyo yadā puṃsastadā bandhāya tatparaṃ | nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo 'malaḥ ||

दुःखज्ञानमयो ऽधर्मः प्रकृतेः स तु नात्मनः । जलस्य नाग्निना सङ्गः स्थालीसङ्गात्तथापि हि ।।

duḥkhajñānamayo 'dharmaḥ prakṛteḥ sa tu nātmanaḥ | jalasya nāgninā saṅgaḥ sthālīsaṅgāttathāpi hi ||

शब्दास्ते कादिका धर्मास्तत कृता वै महामुने । तथात्मा प्रकृतौ सङ्गादहंमानादिभूषितः ।।

śabdāste kādikā dharmāstat kṛtā vai mahāmune | tathātmā prakṛtau saṅgādahaṃmānādibhūṣitaḥ ||

भजते प्राकृतान्धर्मान अन्यस्तेभ्यो हि सो ऽव्ययः । वन्धाय विषयासङ्गं मनो निर्विषयं धिये ।।

bhajate prākṛtāndharmān anyastebhyo hi so 'vyayaḥ | vandhāya viṣayāsaṅgaṃ mano nirviṣayaṃ dhiye ||

विषयात्तत्समाकृष्य ब्रह्मभूतं हरिं स्मरेत । आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्मध्यायिनं मुने ।।

viṣayāttatsamākṛṣya brahmabhūtaṃ hariṃ smaret | ātmabhāvaṃ nayatyenaṃ tadbrahmadhyāyinaṃ mune ||

विचार्य स्वात्मनः शक्त्या लौहमाकर्षको यथा । आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः ।।

vicārya svātmanaḥ śaktyā lauhamākarṣako yathā | ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ ||

तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्य अभिधीयते । विनिष्पन्दः समाधिस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति ।।

tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ity abhidhīyate | viniṣpandaḥ samādhisthaḥ paraṃ brahmādhigacchati ||

यमैः सन्नियमैः स्थित्या प्रत्याहृत्या मरुज्जयैः । प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहारेण चेन्द्रियैः ।।

yamaiḥ sanniyamaiḥ sthityā pratyāhṛtyā marujjayaiḥ | prāṇāyāmena pavanaiḥ pratyāhāreṇa cendriyaiḥ ||

वशीकृतैस्ततः कुर्यात स्थितं चेतः शुभाश्रये । आश्रयश्चेतसो ब्रह्म मूर्तञ्चामूर्तकं द्विधा ।।

vaśīkṛtaistataḥ kuryāt sthitaṃ cetaḥ śubhāśraye | āśrayaścetaso brahma mūrtañcāmūrtakaṃ dvidhā ||

सनन्दनादयो ब्रह्मभावभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरान्तकाः ।।

sanandanādayo brahmabhāvabhāvanayā yutāḥ | karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāntakāḥ ||

हिरण्यगर्भादिषु च ज्ञानकर्मात्मिका द्विधा । त्रिविधा भावना प्रोक्ता विश्वं ब्रह्म उपास्यते ।।

hiraṇyagarbhādiṣu ca jñānakarmātmikā dvidhā | trividhā bhāvanā proktā viśvaṃ brahma upāsyate ||

प्रत्यस्तमितभेदं यत सत्तामात्रमगोचरं । वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम ।।

pratyastamitabhedaṃ yat sattāmātramagocaraṃ | vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahma saṃjñitam ||

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजमक्षरं । अशक्यं प्रथमं ध्यातुमतो मूर्तादि चिन्तयेत ।।

tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpasyājamakṣaraṃ | aśakyaṃ prathamaṃ dhyātumato mūrtādi cintayet ||

सद्भावभावमापन्नस्ततो ऽसौ परमात्मना । भवत्यभेदी भेदश च तस्याज्ञानकृतो भवेत ।।

sadbhāvabhāvamāpannastato 'sau paramātmanā | bhavatyabhedī bhedaś ca tasyājñānakṛto bhavet ||