भूतगं । शब्दस्पर्शरूपरमगन्धाः खादिषु तद्गुणाः ।।

bhūtagaṃ | śabdasparśarūparamagandhāḥ khādiṣu tadguṇāḥ ||

पायूपस्थौ करौ पादौ वाग्भवेत कर्मखुन्तथा । उत्सर्गानन्दकादानगतिवागादि कर्म तत ।।

pāyūpasthau karau pādau vāgbhavet karmakhuntathā | utsargānandakādānagativāgādi karma tat ||

पञ्चकर्मेन्द्रियान्यत्र पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च । इन्द्रियार्थाश च पञ्चैव महाभूता मनो ऽधिपाः ।।

pañcakarmendriyānyatra pañcabuddhīndriyāṇi ca | indriyārthāś ca pañcaiva mahābhūtā mano 'dhipāḥ ||

आत्माव्यक्तश चतुर्विंशतत्त्वानि पुरुषः परः । संयुक्तश च वियुक्तश च यथा मत्स्योदके उभे ।।

ātmāvyaktaś caturviṃśatattvāni puruṣaḥ paraḥ | saṃyuktaś ca viyuktaś ca yathā matsyodake ubhe ||

अव्यक्तमास्रितानीह रजःसत्त्वतमांसि च । आन्तरः पुरुषो जीवः स परं ब्रह्म कारणं ।।

avyaktamāsritānīha rajaḥsattvatamāṃsi ca | āntaraḥ puruṣo jīvaḥ sa paraṃ brahma kāraṇaṃ ||

स याति परमं स्थानं यो वेत्ति पुरुषं परं । सप्ताशयाः स्मृता देहे रुधिरस्यैक आशयः ।।

sa yāti paramaṃ sthānaṃ yo vetti puruṣaṃ paraṃ | saptāśayāḥ smṛtā dehe rudhirasyaika āśayaḥ ||

श्लेष्मणश्चामपित्ताभ्यां पक्वाशयस्तु पञ्चमः । वायुमूत्राशयः सप्तः स्त्रीणां गर्भाशयो ऽष्टमः ।।

śleṣmaṇaścāmapittābhyāṃ pakvāśayastu pañcamaḥ | vāyumūtrāśayaḥ saptaḥ strīṇāṃ garbhāśayo 'ṣṭamaḥ ||

पित्तात्पक्वाशयो ऽग्नेः स्याद्योनिर्विकशिता द्युतौ । पद्मवद्गर्भाशयः स्यात्तत्र घत्ते सरक्तकं ।।

pittātpakvāśayo 'gneḥ syādyonirvikaśitā dyutau | padmavadgarbhāśayaḥ syāttatra ghatte saraktakaṃ ||

शुक्रं स्वशुक्रतश्चाङ्गं कुन्तलान्यत्र कालतः । न्यस्तं शुक्रमतो योनौ नेति गर्भाशयं मुने ।।

śukraṃ svaśukrataścāṅgaṃ kuntalānyatra kālataḥ | nyastaṃ śukramato yonau neti garbhāśayaṃ mune ||

ऋतावपि च योनिश्चेद्वातपित्तकफावृता । भवेत्तदा विकाशित्वं नैव तस्यां प्रजायते ।।

ṛtāvapi ca yoniścedvātapittakaphāvṛtā | bhavettadā vikāśitvaṃ naiva tasyāṃ prajāyate ||

बुक्कात्पुक्कसकप्लीहकृतकोष्ठाङ्गहृद्व्रणाः । तण्डकश च महाभाग निबद्धान्याशये मतः ।।

bukkātpukkasakaplīhakṛtakoṣṭhāṅgahṛdvraṇāḥ | taṇḍakaś ca mahābhāga nibaddhānyāśaye mataḥ ||

रसस्य पच्यमानस्य साराद्भवति देहिनां । प्लीहा यकृच्च धर्मज्ञ रक्तफेणाच्च पुक्कसः ।।

rasasya pacyamānasya sārādbhavati dehināṃ | plīhā yakṛcca dharmajña raktapheṇācca pukkasaḥ ||

रक्तं पित्तञ्च भवति तथा तण्डकसंज्ञकः । मेदोरक्तप्रसाराच्च वुक्कायाः सम्भवः स्मृतः ।।

raktaṃ pittañca bhavati tathā taṇḍakasaṃjñakaḥ | medoraktaprasārācca vukkāyāḥ sambhavaḥ smṛtaḥ ||

रक्तमांसप्रसाराच्च भवन्त्यन्त्राणि देहिनां । सार्धत्रिव्यामसंख्यानि तानि नॄणां विनिर्दिशेत ।।

raktamāṃsaprasārācca bhavantyantrāṇi dehināṃ | sārdhatrivyāmasaṃkhyāni tāni nṝṇāṃ vinirdiśet ||

त्रिव्यामानि तथा स्त्रीणां प्राहुर्वेदविदो जनः । रक्तवायुसमायोगात कामेयस्योद्भवः स्मृतः ।।

trivyāmāni tathā strīṇāṃ prāhurvedavido janaḥ | raktavāyusamāyogāt kāmeyasyodbhavaḥ smṛtaḥ ||

कफप्रसाराद्भवति हृदयं पद्मसन्निभं । अधोमुखं तच्छूषिरं यत्र जीवो व्यवस्थितः ।।

kaphaprasārādbhavati hṛdayaṃ padmasannibhaṃ | adhomukhaṃ tacchūṣiraṃ yatra jīvo vyavasthitaḥ ||

चैतन्यानुगता भावःसर्वे तत्र व्यवस्थिताः । तस्य वामे तथा प्लीहा दक्षिणे च तथा यकृत ।।

caitanyānugatā bhāvaḥsarve tatra vyavasthitāḥ | tasya vāme tathā plīhā dakṣiṇe ca tathā yakṛt ||

दक्षिणे च तथा क्लोम पद्मस्यैवं प्रकीर्तितं । श्रोतांसि यानि देहे ऽस्मिन कफरक्तवहानि च ।।

dakṣiṇe ca tathā kloma padmasyaivaṃ prakīrtitaṃ | śrotāṃsi yāni dehe 'smin kapharaktavahāni ca ||

तेषां भूतानुमानाच्च भवतीन्द्रियसम्भवः । नेत्रयोर्मण्डलं शुक्लं कफाद्भवति पैतृकं ।।

teṣāṃ bhūtānumānācca bhavatīndriyasambhavaḥ | netrayormaṇḍalaṃ śuklaṃ kaphādbhavati paitṛkaṃ ||

कृष्णञ्च मण्डलं वातात्तथा मवति मातृकं । पित्तात्त्वङ्मण्डलं ज्ञेयं मातापितृसमुद्भवं ।।

kṛṣṇañca maṇḍalaṃ vātāttathā mavati mātṛkaṃ | pittāttvaṅmaṇḍalaṃ jñeyaṃ mātāpitṛsamudbhavaṃ ||

मांसासृक्कफजा जिह्वा मेदो ऽसृक्कफमांसजौ । वृषाणौ दश प्राणस्य ज्ञेयान्यायतनानि तु ।।

māṃsāsṛkkaphajā jihvā medo 'sṛkkaphamāṃsajau | vṛṣāṇau daśa prāṇasya jñeyānyāyatanāni tu ||

मूर्धा हृन्नाभिकण्ठाश च जिह्वा शुक्रञ्च शोणितं । गुदं वस्तिश च गुल्फञ्च कण्डुराः शोडशेरिताः ।।

mūrdhā hṛnnābhikaṇṭhāś ca jihvā śukrañca śoṇitaṃ | gudaṃ vastiś ca gulphañca kaṇḍurāḥ śoḍaśeritāḥ ||

द्वे करे द्वे च चरणे चतस्रः पृष्ठतो गले । देहे पादादिशीर्षान्ते जालानि चैव षोडश ।।

dve kare dve ca caraṇe catasraḥ pṛṣṭhato gale | dehe pādādiśīrṣānte jālāni caiva ṣoḍaśa ||

मांसस्नायुशिरास्थिन्यः चत्वारश च पृथक पृथक । मणिबन्धनगुल्फेषु निबद्धानि परस्परं ।।

māṃsasnāyuśirāsthinyaḥ catvāraś ca pṛthak pṛthak | maṇibandhanagulpheṣu nibaddhāni parasparaṃ ||

षट्कूर्चानि स्मृतानीह हस्तयोः पादयोः पृथक । ग्रीवायाञ्च तथा मेढ्रे कथितानि मनीषिभिः ।।

ṣaṭkūrcāni smṛtānīha hastayoḥ pādayoḥ pṛthak | grīvāyāñca tathā meḍhre kathitāni manīṣibhiḥ ||

पृष्ठवंशस्योपगताश चतस्रो मांसरज्जवः । नवत्यश च तथा पेश्यस्तासां बन्धनकारिकाः ।।

pṛṣṭhavaṃśasyopagatāś catasro māṃsarajjavaḥ | navatyaś ca tathā peśyastāsāṃ bandhanakārikāḥ ||

सीरण्यश च तथा सप्त पञ्च मूर्धानमाश्रिताः । एकैका मेढ्रजिह्वास्ता अस्थि षष्टिशतत्रयं ।।

sīraṇyaś ca tathā sapta pañca mūrdhānamāśritāḥ | ekaikā meḍhrajihvāstā asthi ṣaṣṭiśatatrayaṃ ||

सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ठिर्दशना विंशतिर्नखाः । पाणिपादशलाकाश च तासां स्थानचतुष्टयं ।।

sūkṣmaiḥ saha catuḥṣaṣṭhirdaśanā viṃśatirnakhāḥ | pāṇipādaśalākāś ca tāsāṃ sthānacatuṣṭayaṃ ||

षष्ट्यङ्गुलीनां द्वे पार्ष्ण्योर्गुल्फेषु च चतुष्टयं । चत्वार्यरत्न्योरस्थीनि जङ्घयोस्तद्वदेव तु ।।

ṣaṣṭyaṅgulīnāṃ dve pārṣṇyorgulpheṣu ca catuṣṭayaṃ | catvāryaratnyorasthīni jaṅghayostadvadeva tu ||

द्वे द्वे जानुकपोलोरुफलकांशसमुद्भवं । अक्षस्थानांशकश्रोणिफलके चैवमादिशेत ।।

dve dve jānukapoloruphalakāṃśasamudbhavaṃ | akṣasthānāṃśakaśroṇiphalake caivamādiśet ||

भगास्तोकं तथा पृष्ठे चत्वारिंशच्च पञ्च च । ग्रीवायाञ्च तथास्थीनि जत्रुकञ्च तथा हमुः ।।

bhagāstokaṃ tathā pṛṣṭhe catvāriṃśacca pañca ca | grīvāyāñca tathāsthīni jatrukañca tathā hamuḥ ||

तन्मूलं द्वेललाटाक्षिगण्डनासाङ्घ्य्रवस्थिताः । पर्शुकास्तालुकैः सार्धमर्वुदैश च द्विसप्ततिः ।।

tanmūlaṃ dvelalāṭākṣigaṇḍanāsāṅghyravasthitāḥ | parśukāstālukaiḥ sārdhamarvudaiś ca dvisaptatiḥ ||

द्वेशङ्खके कपालानि चत्वार्येव शिरस तथा । उरः सप्तदशास्थीनि सन्धीनां द्वे शते दश ।।

dveśaṅkhake kapālāni catvāryeva śiras tathā | uraḥ saptadaśāsthīni sandhīnāṃ dve śate daśa ||

अष्टषष्टिस्तु शाखासु षष्टिश चैकविवर्जिता । अन्तरा वै त्र्यशीतिश च स्नायोर नवशतानि च ।।

aṣṭaṣaṣṭistu śākhāsu ṣaṣṭiś caikavivarjitā | antarā vai tryaśītiś ca snāyor navaśatāni ca ||

त्रिंशाधिके द्वे शते तु अन्तराधौ तु सप्ततिः । ऊर्ध्वगाः षट्शतान्येव शाखास्तु कथितानि तु ।।

triṃśādhike dve śate tu antarādhau tu saptatiḥ | ūrdhvagāḥ ṣaṭśatānyeva śākhāstu kathitāni tu ||

पञ्चपेशीशतान्येव चत्वारिंशत्तथोर्ध्वगाः । चतुःशतन्तु शाखासु अन्तराधौ च षष्टिका ।।

pañcapeśīśatānyeva catvāriṃśattathordhvagāḥ | catuḥśatantu śākhāsu antarādhau ca ṣaṣṭikā ||

स्त्रीणाम चैकाधिका वै स्याद्विंशतिश चतुरुत्तरा । स्तनयोर्दश योनौ च त्रयोदश तथाशये ।।

strīṇām caikādhikā vai syādviṃśatiś caturuttarā | stanayordaśa yonau ca trayodaśa tathāśaye ||

गर्भस्य च चतस्रः स्युः शिराणाञ्च शरीरिणां । त्रिंशच्छतसहस्राणि तथान्यानि नवैव तु ।।

garbhasya ca catasraḥ syuḥ śirāṇāñca śarīriṇāṃ | triṃśacchatasahasrāṇi tathānyāni navaiva tu ||

षट्पञ्चाशत्सहस्राणि रसन्देहे वहन्ति ताः । केदार इव कुल्याश च क्लेदलेपादिकञ्च यत ।।

ṣaṭpañcāśatsahasrāṇi rasandehe vahanti tāḥ | kedāra iva kulyāś ca kledalepādikañca yat ||

द्वासप्ततिस तथा कोट्यो व्योम्नामिह महामुने । मज्जाया मेदसश चैव वसायाश च तथा द्विज ।।

dvāsaptatis tathā koṭyo vyomnāmiha mahāmune | majjāyā medasaś caiva vasāyāś ca tathā dvija ||

मूत्रस्य चैव पित्तस्य श्लेष्मणः शकृतस तथा । रक्तस्य सरसस्यात्र क्रमशो ऽञ्जलयो मताः ।।

mūtrasya caiva pittasya śleṣmaṇaḥ śakṛtas tathā | raktasya sarasasyātra kramaśo 'ñjalayo matāḥ ||

अर्धार्धाभ्यधिकाः सर्वाः पूर्वपूर्वाञ्जलेर्मताः । अर्धाञ्जलिश च शुक्रस्य तदर्धञ्च ततौजसः ।।

ardhārdhābhyadhikāḥ sarvāḥ pūrvapūrvāñjalermatāḥ | ardhāñjaliś ca śukrasya tadardhañca tataujasaḥ ||

रजसस्तु तथा स्त्रीणाञ्चतस्रः कथिता बुधैः । शरीरं मलदोषादि पिण्डं ज्ञात्वात्मनि त्यजेत ।।

rajasastu tathā strīṇāñcatasraḥ kathitā budhaiḥ | śarīraṃ maladoṣādi piṇḍaṃ jñātvātmani tyajet ||