मूर्धाभिशिक्तो राजन्यो बाहुजः क्षत्रियो विराट । राजा तु प्रणताशेषसामन्तः स्यादधीश्वरः ।।

mūrdhābhiśikto rājanyo bāhujaḥ kṣatriyo virāṭ | rājā tu praṇatāśeṣasāmantaḥ syādadhīśvaraḥ ||

चक्रवर्ती सार्वभौमो नृपो ऽन्यो मण्डलेश्वरः । मन्त्री धीसचिवो ऽमात्यो महामात्राः प्रधानकाः ।।

cakravartī sārvabhaumo nṛpo 'nyo maṇḍaleśvaraḥ | mantrī dhīsacivo 'mātyo mahāmātrāḥ pradhānakāḥ ||

द्रष्टरि व्यवहाराणां प्राड्विवाकाक्षदर्शकौ । भौरिकः कनकाध्यक्षो ऽथाध्यक्षाधिकृतौ समौ ।।

draṣṭari vyavahārāṇāṃ prāḍvivākākṣadarśakau | bhaurikaḥ kanakādhyakṣo 'thādhyakṣādhikṛtau samau ||

अन्तःपुरे त्वधिकृतः स्यादन्तर्वंशिको जनः । सौविदल्लाः कञ्चुकिनः स्थापत्याः सौविदाश च ते ।।

antaḥpure tvadhikṛtaḥ syādantarvaṃśiko janaḥ | sauvidallāḥ kañcukinaḥ sthāpatyāḥ sauvidāś ca te ||

षण्डो वर्षवरस्तुल्याः सेवकार्थ्यनुजीविनः । विषयानन्तरो राजा शत्रुर्मित्रमतः परं ।।

ṣaṇḍo varṣavarastulyāḥ sevakārthyanujīvinaḥ | viṣayānantaro rājā śatrurmitramataḥ paraṃ ||

उदासीनः परतरः पार्ष्णिग्राहस्तु पृष्ठतः । चरः स्पर्शः स्यात्प्रणिधिरुत्तरः काल आयतिः ।।

udāsīnaḥ parataraḥ pārṣṇigrāhastu pṛṣṭhataḥ | caraḥ sparśaḥ syātpraṇidhiruttaraḥ kāla āyatiḥ ||

तत्कालस्तु तदात्वं स्यादुदर्कः फलमुत्तरं । अदृष्टं वह्नितोयादि दृष्टं स्वपरचक्रजम ।।

tatkālastu tadātvaṃ syādudarkaḥ phalamuttaraṃ | adṛṣṭaṃ vahnitoyādi dṛṣṭaṃ svaparacakrajam ||

भद्रकुम्भः पूर्णकुम्भो भृङ्गारः कनकालुका । प्रभिन्नो गर्जितो मातो वमथुः करशीकरः ।।

bhadrakumbhaḥ pūrṇakumbho bhṛṅgāraḥ kanakālukā | prabhinno garjito māto vamathuḥ karaśīkaraḥ ||

स्त्रियां शृणिस्त्वङ्कुशो ऽस्त्री परिस्तोमः कुथो द्वयोः । कर्णीरथः प्रवहणं दोला प्रेङ्खादिका स्त्रियां ।।

striyāṃ śṛṇistvaṅkuśo 'strī paristomaḥ kutho dvayoḥ | karṇīrathaḥ pravahaṇaṃ dolā preṅkhādikā striyāṃ ||

आधोरणा हस्तिपका हस्त्यारोहा निषादिनः । भटा योधाश च योद्धारः कञ्चुको वारणो ऽस्त्रियां ।।

ādhoraṇā hastipakā hastyārohā niṣādinaḥ | bhaṭā yodhāś ca yoddhāraḥ kañcuko vāraṇo 'striyāṃ ||

शीर्षण्यञ्च शिरस्त्रे ऽथ तनुत्रं वर्म दंशनं । आमुक्तः प्रतिमुक्तश च पिनद्धश्चापिनद्धवत ।।

śīrṣaṇyañca śirastre 'tha tanutraṃ varma daṃśanaṃ | āmuktaḥ pratimuktaś ca pinaddhaścāpinaddhavat ||

व्यूहस्तु बलविन्यासश चक्रञ्चानीकमस्त्रियां । एकेभैकरथा त्र्यश्वाः पत्तिः पञ्चपदातिकाः ।।

vyūhastu balavinyāsaś cakrañcānīkamastriyāṃ | ekebhaikarathā tryaśvāḥ pattiḥ pañcapadātikāḥ ||

पत्त्यङ्गैस्त्रिगुणैः सर्वैः क्रमादाख्या यथोत्तरं । सेनामुखं गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमूः ।।

pattyaṅgaistriguṇaiḥ sarvaiḥ kramādākhyā yathottaraṃ | senāmukhaṃ gulmagaṇau vāhinī pṛtanā camūḥ ||

अनीकिनी दशानीकिन्यो ऽक्षोहिण्यो गजादिभिः । धनुः कोदण्ड+इष्वासौ कोटिरस्याटनी स्मृता ।।

anīkinī daśānīkinyo 'kṣohiṇyo gajādibhiḥ | dhanuḥ kodaṇḍa+iṣvāsau koṭirasyāṭanī smṛtā ||

नस्तकस्तु धनुर्मध्यं मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः । पृषत्कवाणविशिखा अजिह्मगखगाशुगाः ।।

nastakastu dhanurmadhyaṃ maurvī jyā śiñjinī guṇaḥ | pṛṣatkavāṇaviśikhā ajihmagakhagāśugāḥ ||

तूणोपासङ्गतूणीरनिषङ्गा इषुधिर्द्वयोः । कृपाणवत ।।

tūṇopāsaṅgatūṇīraniṣaṅgā iṣudhirdvayoḥ | kṛpāṇavat ||

सरुः खड्गस्य सुष्टौ स्यादीली तु करपालिका । द्वयोः कुठारः सुधितिः छुरिका चासिपुत्रिका ।।

saruḥ khaḍgasya suṣṭau syādīlī tu karapālikā | dvayoḥ kuṭhāraḥ sudhitiḥ churikā cāsiputrikā ||

प्रासस्तु कुन्तो विज्ञेयः सर्वला तोमरो ऽस्त्रियां । वैतालिका बोधकरा मागधा वन्दिनस्तुतौ ।।

prāsastu kunto vijñeyaḥ sarvalā tomaro 'striyāṃ | vaitālikā bodhakarā māgadhā vandinastutau ||

संशप्तकास्तु समयात्सङ्ग्रामादनिवर्तिनः । पताका वैजयन्ती स्यात्केतनं धजमिस्त्रियां ।।

saṃśaptakāstu samayātsaṅgrāmādanivartinaḥ | patākā vaijayantī syātketanaṃ dhajamistriyāṃ ||

अहं पूर्वमहं पूर्वमित्यहंपूर्विका स्त्रियां । अहमहमिका सास्याद्यो ऽहङ्कारः परस्परम ।।

ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvamityahaṃpūrvikā striyāṃ | ahamahamikā sāsyādyo 'haṅkāraḥ parasparam ||

शक्तिः पराक्रमः प्राणः शौर्यं स्थानसहोबलं । मूर्छा तु कश्मलं मोहो ऽप्यवर्मद्दस्तु पीडनं ।।

śaktiḥ parākramaḥ prāṇaḥ śauryaṃ sthānasahobalaṃ | mūrchā tu kaśmalaṃ moho 'pyavarmaddastu pīḍanaṃ ||

अभ्यवस्कन्दनन्त्वभ्यासादनं विजयो जयः । निर्वासनं संज्ञपनं सारणं प्रतिघातनं ।।

abhyavaskandanantvabhyāsādanaṃ vijayo jayaḥ | nirvāsanaṃ saṃjñapanaṃ sāraṇaṃ pratighātanaṃ ||

स्यात्पञ्चता कालधर्मो दिष्टान्तः प्रलयो ऽत्ययः । विशो भूमिस्पृषो वैश्या वृत्तिर्वर्तनजीवने ।।

syātpañcatā kāladharmo diṣṭāntaḥ pralayo 'tyayaḥ | viśo bhūmispṛṣo vaiśyā vṛttirvartanajīvane ||

कृष्यादिवृत्तयो ज्ञेयाः कुसीदं वृद्धिजीविका । उद्धरो ऽर्थप्रयोगः स्यात्कणिशं सस्यमञ्जरी ।।

kṛṣyādivṛttayo jñeyāḥ kusīdaṃ vṛddhijīvikā | uddharo 'rthaprayogaḥ syātkaṇiśaṃ sasyamañjarī ||

किंशारुः सस्यशूकं स्यात स्तम्बो गुत्सस्तृणादिनः । धाम्यं व्रीहिः स्तम्बकरिः कडङ्गरो वुपं स्मृतं ।।

kiṃśāruḥ sasyaśūkaṃ syāt stambo gutsastṛṇādinaḥ | dhāmyaṃ vrīhiḥ stambakariḥ kaḍaṅgaro vupaṃ smṛtaṃ ||

माषादयः शमीधान्ये शुकधान्ये यवादयः । तृणधान्यानि नीवाराः शूर्पं प्रस्फोटनं स्मृतं ।।

māṣādayaḥ śamīdhānye śukadhānye yavādayaḥ | tṛṇadhānyāni nīvārāḥ śūrpaṃ prasphoṭanaṃ smṛtaṃ ||

स्यूतप्रसेवौ कण्डोलपिटौ कटकिनिञ्जकौ । समानौ रसवत्यान्तु पाकस्थानमहानसे ।।

syūtaprasevau kaṇḍolapiṭau kaṭakiniñjakau | samānau rasavatyāntu pākasthānamahānase ||

पौरोगवस्तदध्यक्षः सूपकारास्तु वल्लवाः । आरालिका आन्धसिकाः सूदा औदनिका गुणाः ।।

paurogavastadadhyakṣaḥ sūpakārāstu vallavāḥ | ārālikā āndhasikāḥ sūdā audanikā guṇāḥ ||

क्लीवे ऽम्बरीषं भ्राष्टो ना कर्कर्यालुर्गलन्तिका । आलिञ्जरः स्यान्मणिकं सुषवी कृषजीरके ।।

klīve 'mbarīṣaṃ bhrāṣṭo nā karkaryālurgalantikā | āliñjaraḥ syānmaṇikaṃ suṣavī kṛṣajīrake ||

आरनालस्तु कुल्माषं वाह्लीकं हिङ्गु रामठं । निशा हरिद्रा पीता स्त्री खण्डे मत्स्यण्डिफाणिते ।।

āranālastu kulmāṣaṃ vāhlīkaṃ hiṅgu rāmaṭhaṃ | niśā haridrā pītā strī khaṇḍe matsyaṇḍiphāṇite ||

कूर्चिका क्षिरविकृतिः स्निग्धं मसृणचिक्कणं । पृथुकः स्याच्चिपिटको धाना भ्रष्टयवास्त्रियः ।।

kūrcikā kṣiravikṛtiḥ snigdhaṃ masṛṇacikkaṇaṃ | pṛthukaḥ syāccipiṭako dhānā bhraṣṭayavāstriyaḥ ||

जेमनं लेप आहारो माहेयी सौरभी च गौः । युगादीनाञ्च बोढारो युग्यप्रसाङ्ग्यशाटकाः ।।

jemanaṃ lepa āhāro māheyī saurabhī ca gauḥ | yugādīnāñca boḍhāro yugyaprasāṅgyaśāṭakāḥ ||

चिरसूता वष्कयणी धेनुः स्यान्नवसूतिका । सन्धिनी वृषभाक्रान्ता वेहद्गर्भोपघातिनी ।।

cirasūtā vaṣkayaṇī dhenuḥ syānnavasūtikā | sandhinī vṛṣabhākrāntā vehadgarbhopaghātinī ||

पण्याजीवो ह्य आपणिको न्यासश्चोपनिधिः पुमान । विपणो विक्रयः सङ्ख्या सङ्ख्येये ह्य आदश त्रिषु ।।

paṇyājīvo hy āpaṇiko nyāsaścopanidhiḥ pumān | vipaṇo vikrayaḥ saṅkhyā saṅkhyeye hy ādaśa triṣu ||

विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः । संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्तस्तासु चानवतेः स्त्रियः ।।

viṃśatyādyāḥ sadaikatve sarvāḥ saṃkhyeyasaṃkhyayoḥ | saṃkhyārthe dvibahutve stastāsu cānavateḥ striyaḥ ||

पङ्क्तेः शतसहस्रादि क्रमाद्दशगुणोत्तरं । मानन्तु लाङ्गुलिप्रस्थैर गुञ्जाः पञ्चाद्यमाषकः ।।

paṅkteḥ śatasahasrādi kramāddaśaguṇottaraṃ | mānantu lāṅguliprasthair guñjāḥ pañcādyamāṣakaḥ ||

ते षोडशाक्षः कर्षो ऽस्त्री पलं कर्षचतुष्टयम । सुवर्णविस्तौ हेम्नो ऽक्षे कुरुविस्तस्तु तत्पले ।।

te ṣoḍaśākṣaḥ karṣo 'strī palaṃ karṣacatuṣṭayam | suvarṇavistau hemno 'kṣe kuruvistastu tatpale ||

तुला स्त्रियां पलशतं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः । कार्षापणः कार्षिकः स्यात कार्षिके ताम्रिके पणः ।।

tulā striyāṃ palaśataṃ bhāraḥ syādviṃśatistulāḥ | kārṣāpaṇaḥ kārṣikaḥ syāt kārṣike tāmrike paṇaḥ ||

द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृथक्थं धनं वसु । रीतिः स्त्रियामारकूटो न स्त्रियामथ ताम्रकम ।।

dravyaṃ vittaṃ svāpateyaṃ rikthamṛthakthaṃ dhanaṃ vasu | rītiḥ striyāmārakūṭo na striyāmatha tāmrakam ||

शुल्वमौदुम्बरं लौहे तीक्ष्णं कालांयसायसी । क्षारः काचो ऽथ चपलो रसः सूतश च पारदे ।।

śulvamaudumbaraṃ lauhe tīkṣṇaṃ kālāṃyasāyasī | kṣāraḥ kāco 'tha capalo rasaḥ sūtaś ca pārade ||

गरलं माहिषं शृङ्गं त्रपुसीसकपिच्चटं । हिण्डीरो ऽब्धिकफः फेणो मधूच्छिष्टन्तु सिक्थकम ।।

garalaṃ māhiṣaṃ śṛṅgaṃ trapusīsakapiccaṭaṃ | hiṇḍīro 'bdhikaphaḥ pheṇo madhūcchiṣṭantu sikthakam ||

रङ्गवङ्गे पिचुस्थूलो कूलटी तु मनःशिला । यवक्षारश च पाक्यः स्यात त्वक्क्षीरा वंशलोचनाः ।।

raṅgavaṅge picusthūlo kūlaṭī tu manaḥśilā | yavakṣāraś ca pākyaḥ syāt tvakkṣīrā vaṃśalocanāḥ ||

शङ्कराः । कारुः शिल्पी संहतैस्तैर द्वयोः श्रेणिः सजातिभिः ।।

śaṅkarāḥ | kāruḥ śilpī saṃhataistair dvayoḥ śreṇiḥ sajātibhiḥ ||

रङ्गाजीवश्चित्रकरस्त्वष्टा तक्षा च वर्धकिः । नाडिन्धमः स्वर्णकारो नापितान्तावसायिनः ।।

raṅgājīvaścitrakarastvaṣṭā takṣā ca vardhakiḥ | nāḍindhamaḥ svarṇakāro nāpitāntāvasāyinaḥ ||

जावालः स्यादजाजीवो देवाजीवस्तु देवलः । जायाजीवस्तु शैलूषा भृतको भृतिभुक्तथा ।।

jāvālaḥ syādajājīvo devājīvastu devalaḥ | jāyājīvastu śailūṣā bhṛtako bhṛtibhuktathā ||

विवर्णः पामरो नीचः प्राकृतश च पृथग्जनः । विहीनोपसदो जाल्मो भृत्ये दासेरचेटकाः ।।

vivarṇaḥ pāmaro nīcaḥ prākṛtaś ca pṛthagjanaḥ | vihīnopasado jālmo bhṛtye dāseraceṭakāḥ ||

पटुस्तु पेशलो दक्षो मृगयुर्लुब्धकः स्मृतः । चाण्डालस्तु दिवाकीर्तिः पुस्तं लेप्यादिकर्मणि ।।

paṭustu peśalo dakṣo mṛgayurlubdhakaḥ smṛtaḥ | cāṇḍālastu divākīrtiḥ pustaṃ lepyādikarmaṇi ||

पञ्चालिका पुत्रिका स्याद्वर्करस्तरुणः पशुः । मञ्जूषा पेटकः पेडा तुल्यसाधारणौ समौ । प्रतिमा स्यात प्रतिकृतिर्वर्गा ब्रह्मादयः स्मृताः ।।

pañcālikā putrikā syādvarkarastaruṇaḥ paśuḥ | mañjūṣā peṭakaḥ peḍā tulyasādhāraṇau samau | pratimā syāt pratikṛtirvargā brahmādayaḥ smṛtāḥ ||