हीनदन्तो विदन्तश चकराली कृष्णतालुकः ।।

hīnadanto vidantaś cakarālī kṛṣṇatālukaḥ ||

कृष्णजिह्वश च यमजोजातमुष्कश च यस तथा । द्विशफश च तथा शृङ्गी त्रिवर्णो व्याघ्रवर्णकः ।।

kṛṣṇajihvaś ca yamajojātamuṣkaś ca yas tathā | dviśaphaś ca tathā śṛṅgī trivarṇo vyāghravarṇakaḥ ||

खरवर्णो भस्मवर्णो जातवर्णश च काकुदी । श्वित्री च काकसादी च खरसारस्तथैव च ।।

kharavarṇo bhasmavarṇo jātavarṇaś ca kākudī | śvitrī ca kākasādī ca kharasārastathaiva ca ||

वानराक्षः कृष्णशटः कृष्णगुह्यस्तथैव च । कृष्णप्रोथश च शूकश च यश च तित्तिरिसन्निभः ।।

vānarākṣaḥ kṛṣṇaśaṭaḥ kṛṣṇaguhyastathaiva ca | kṛṣṇaprothaś ca śūkaś ca yaś ca tittirisannibhaḥ ||

विषमः श्वेतपादश च ध्रुवावर्तविवर्जितः । अशुभावर्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः ।।

viṣamaḥ śvetapādaś ca dhruvāvartavivarjitaḥ | aśubhāvartasaṃyukto varjanīyasturaṅgamaḥ ||

रन्ध्रोपरन्ध्रयोर्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः । प्रयाणे च ललाटे च कण्ठावर्ताः शुभा दश ।।

randhroparandhrayordvau dvau dvau dvau mastakavakṣasoḥ | prayāṇe ca lalāṭe ca kaṇṭhāvartāḥ śubhā daśa ||

मृक्कण्याञ्च ललाटे च कर्णमूले निगालके । बाहुमूले गले श्रेष्ठा आवर्तास्त्वशुभाः परे ।।

mṛkkaṇyāñca lalāṭe ca karṇamūle nigālake | bāhumūle gale śreṣṭhā āvartāstvaśubhāḥ pare ||

शुकेन्द्रगोपचन्द्राभा ये च वायससन्निभाः । सुवर्णवर्णाः स्निग्धाश च प्रशस्यास्तु सदैव हि ।।

śukendragopacandrābhā ye ca vāyasasannibhāḥ | suvarṇavarṇāḥ snigdhāś ca praśasyāstu sadaiva hi ||

दीर्घग्रीवाक्षिकूटाश च ह्रस्वकर्णाश च शोभनाः । राक्षान्तुरङ्गमा यत्र विजयं वर्जयेत्ततः ।।

dīrghagrīvākṣikūṭāś ca hrasvakarṇāś ca śobhanāḥ | rākṣānturaṅgamā yatra vijayaṃ varjayettataḥ ||

पालितस्तु हयो दन्ती शुभदो दुःखदो ऽन्यथा । श्रियः पुत्रास्तु गन्धर्वा वाजिनो रत्नमुत्तमम ।।

pālitastu hayo dantī śubhado duḥkhado 'nyathā | śriyaḥ putrāstu gandharvā vājino ratnamuttamam ||

अश्वमेधे तु तुरगः पवित्रत्वात्तु हूयते । वृषो निम्बवृहत्यौ च गुडूची च समाक्षिका ।।

aśvamedhe tu turagaḥ pavitratvāttu hūyate | vṛṣo nimbavṛhatyau ca guḍūcī ca samākṣikā ||

सिंहा गन्धकारी पिण्डी स्वेदश च शिरसस तथा । हिङ्गु पुष्करमूलञ्च नागरं साम्लवेतसं ।।

siṃhā gandhakārī piṇḍī svedaś ca śirasas tathā | hiṅgu puṣkaramūlañca nāgaraṃ sāmlavetasaṃ ||

पिप्पलीसैन्धवयुतं शूलघ्नं चीष्णवारिणा । नागरातिविषा मुस्ता सानन्ता बिल्वमालिका ।।

pippalīsaindhavayutaṃ śūlaghnaṃ cīṣṇavāriṇā | nāgarātiviṣā mustā sānantā bilvamālikā ||

क्वाथमेषां पिवेद्वाजी सर्वातीसारनाशनम । प्रियङ्गुसारिवाभ्याञ्च युक्तमाजं शृतं पयः ।।

kvāthameṣāṃ pivedvājī sarvātīsāranāśanam | priyaṅgusārivābhyāñca yuktamājaṃ śṛtaṃ payaḥ ||

पर्याप्तशर्करं पीत्वा श्रमाद्वाजी विमुच्यते । द्रोणिकायान्तु दातव्या तैलवस्तिस्तुरङ्गमे ।।

paryāptaśarkaraṃ pītvā śramādvājī vimucyate | droṇikāyāntu dātavyā tailavastisturaṅgame ||

कोष्ठजा च शिरा वेध्या तेन तस्य सुखं भवेत । दाऋइमं त्रिफला व्योषं गुडञ्च समभाविकम ।।

koṣṭhajā ca śirā vedhyā tena tasya sukhaṃ bhavet | dāṛimaṃ triphalā vyoṣaṃ guḍañca samabhāvikam ||

पिण्डमेतत प्रदातव्यमश्वानां काशनाशनम । प्रियङ्गुलोध्रमधुभिः पिवेद्वृषरसं हयः ।।

piṇḍametat pradātavyamaśvānāṃ kāśanāśanam | priyaṅgulodhramadhubhiḥ pivedvṛṣarasaṃ hayaḥ ||

क्षीरं वा पञ्चकोलाद्यं काशनाद्धि प्रमुच्यते । प्रस्कन्धेषु च सर्वेषु श्रेय आदौ विशोधणम ।।

kṣīraṃ vā pañcakolādyaṃ kāśanāddhi pramucyate | praskandheṣu ca sarveṣu śreya ādau viśodhaṇam ||

अभ्यङ्गोद्वर्तनैः स्नेहं नस्यवर्तिक्रमः स्मृतः । ज्वरितानां तुरङ्गाणां पयसैव क्रियाक्रमः ।।

abhyaṅgodvartanaiḥ snehaṃ nasyavartikramaḥ smṛtaḥ | jvaritānāṃ turaṅgāṇāṃ payasaiva kriyākramaḥ ||

लोध्रकन्धरयोर्मूलं मातुलाङ्गाग्निनागराः । कुष्ठहिङ्गुवचारास्नालेपोयं शोथनाशनः ।।

lodhrakandharayormūlaṃ mātulāṅgāgnināgarāḥ | kuṣṭhahiṅguvacārāsnālepoyaṃ śothanāśanaḥ ||

मञ्जिष्ठा मधुकं द्राक्षावृहत्यौ रक्तचन्दनम । त्रपुषीवीजमूलानि शृङ्गाटककशेरुकम ।।

mañjiṣṭhā madhukaṃ drākṣāvṛhatyau raktacandanam | trapuṣīvījamūlāni śṛṅgāṭakakaśerukam ||

अजापयःशृतमिदं सुशीतं शर्करान्वितं । पीत्वा नीरशनो वाजी रक्तमेहात प्रमुच्यते ।।

ajāpayaḥśṛtamidaṃ suśītaṃ śarkarānvitaṃ | pītvā nīraśano vājī raktamehāt pramucyate ||

मन्याहनुनिगालस्थशिराशोथो गलग्रहः । अभ्यङ्गः कटुतैलेन तत्र तेष्वेव शस्यते ।।

manyāhanunigālasthaśirāśotho galagrahaḥ | abhyaṅgaḥ kaṭutailena tatra teṣveva śasyate ||

गलग्रहगदो शोथः प्रायशो गलदेशके । प्रत्यक्पुष्पी तथा बह्निः सैन्धवं सौरसो रसः ।।

galagrahagado śothaḥ prāyaśo galadeśake | pratyakpuṣpī tathā bahniḥ saindhavaṃ sauraso rasaḥ ||

कृष्णाहिङ्गुयुतैर एभिः कृत्वा नस्यं न सीदति । निशे ज्योतिष्मती पाठा कृष्णा कुष्ठं वचा मधु ।।

kṛṣṇāhiṅguyutair ebhiḥ kṛtvā nasyaṃ na sīdati | niśe jyotiṣmatī pāṭhā kṛṣṇā kuṣṭhaṃ vacā madhu ||

जिह्वास्तम्भे च लेपो ऽयं गुडमूत्रयुतो हितः । तिलैर यष्ट्या रजन्या च निम्बपत्रैश च योजिता ।।

jihvāstambhe ca lepo 'yaṃ guḍamūtrayuto hitaḥ | tilair yaṣṭyā rajanyā ca nimbapatraiś ca yojitā ||

क्षौद्रेण शोधनी पिण्डी सर्पिषा व्रणरोपणी । अभिघातेन खञ्जन्ति ये ह्य अश्चास्तीव्रवेदनाः ।।

kṣaudreṇa śodhanī piṇḍī sarpiṣā vraṇaropaṇī | abhighātena khañjanti ye hy aścāstīvravedanāḥ ||

परिषेकक्रिया तेषां तैलेनाशु रुजापहा । दोषकोपाभिघाताभ्यां पक्वभिन्ने व्रणक्रमः ।।

pariṣekakriyā teṣāṃ tailenāśu rujāpahā | doṣakopābhighātābhyāṃ pakvabhinne vraṇakramaḥ ||

अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षमधूकवटकल्कनैः //29 ।।

aśvatthoḍumbaraplakṣamadhūkavaṭakalkanaiḥ //29 ||

प्रभूतसलिलः क्वाथः सुखोष्णः व्रणशोधनः । शताह्वा नागरं रास्ना मञ्जिष्ठाकुष्ठसैन्धवैः ।।

prabhūtasalilaḥ kvāthaḥ sukhoṣṇaḥ vraṇaśodhanaḥ | śatāhvā nāgaraṃ rāsnā mañjiṣṭhākuṣṭhasaindhavaiḥ ||

देवदारुवचायुग्मरजनीरक्तचन्दनैः । तैलसिद्धं कषायेण गुडूच्याः पयसा सह ।।

devadāruvacāyugmarajanīraktacandanaiḥ | tailasiddhaṃ kaṣāyeṇa guḍūcyāḥ payasā saha ||

म्रक्षेण वस्तिनश्ये च योज्यं सर्वत्र लिङ्गिने । रक्तस्रावो जलौकाभिर नेत्रान्ते नेत्ररोगितः ।।

mrakṣeṇa vastinaśye ca yojyaṃ sarvatra liṅgine | raktasrāvo jalaukābhir netrānte netrarogitaḥ ||

खादितोडुम्बराश्वत्थकषायेण च साधनम । धात्रीदुरालभातिक्ताप्रियङ्गुकुङ्कुमैः समैः ।।

khāditoḍumbarāśvatthakaṣāyeṇa ca sādhanam | dhātrīdurālabhātiktāpriyaṅgukuṅkumaiḥ samaiḥ ||

गुडूच्या च कृतः कल्को हितो युक्तावलम्बिने । उत्पाते च शिले श्राव्ये शुष्कशेफे तथैव च ।।

guḍūcyā ca kṛtaḥ kalko hito yuktāvalambine | utpāte ca śile śrāvye śuṣkaśephe tathaiva ca ||

क्षिप्रकारिणि दोषे च सद्यो विदलमिष्यते । गोशकृन्मञ्जिकाकुष्ठरजनीतिलमर्षपैः ।।

kṣiprakāriṇi doṣe ca sadyo vidalamiṣyate | gośakṛnmañjikākuṣṭharajanītilamarṣapaiḥ ||

गवां मूत्रेण पिष्टैश च मर्दनं कण्डुनाशनम । शीतो मधुयुतः क्वाथो नाशिकायां सशर्करः ।।

gavāṃ mūtreṇa piṣṭaiś ca mardanaṃ kaṇḍunāśanam | śīto madhuyutaḥ kvātho nāśikāyāṃ saśarkaraḥ ||

रक्तपित्तहरः पानादश्वकर्णैस्तथैव च । सप्तमे सप्तमे देयमश्वानां लवणं दिने ।।

raktapittaharaḥ pānādaśvakarṇaistathaiva ca | saptame saptame deyamaśvānāṃ lavaṇaṃ dine ||

तथा भुक्तवतान्देया अतिपाने तु वारुणी । जीवनीयैः समधुरैर मृद्वीकाशर्करायुतैः ।।

tathā bhuktavatāndeyā atipāne tu vāruṇī | jīvanīyaiḥ samadhurair mṛdvīkāśarkarāyutaiḥ ||

सपिप्पलीकैः शरदि प्रतिपानं सपद्मकैः । विडङ्गापिप्पलीधान्यशताह्वालोध्रसैन्धवैः ।।

sapippalīkaiḥ śaradi pratipānaṃ sapadmakaiḥ | viḍaṅgāpippalīdhānyaśatāhvālodhrasaindhavaiḥ ||

मचित्रकैस्तुरङ्गाणां प्रतिपानं हिमागमे । लोध्रप्रियङ्गुकामुस्तापिप्पलीविश्वभेषजैः ।।

macitrakaisturaṅgāṇāṃ pratipānaṃ himāgame | lodhrapriyaṅgukāmustāpippalīviśvabheṣajaiḥ ||

सक्षौद्रैः प्रतिपानं स्याद्वसन्ते कफनाशनम । प्रियङ्गुपिप्पलीलोध्रयष्ट्याक्षैः समहौषधैः ।।

sakṣaudraiḥ pratipānaṃ syādvasante kaphanāśanam | priyaṅgupippalīlodhrayaṣṭyākṣaiḥ samahauṣadhaiḥ ||

निदाघे सगुडा देया मदिरा प्रतिपानके । लोध्रकाष्ठं सलवणं पिप्पल्यो विश्वभेषजम ।।

nidāghe saguḍā deyā madirā pratipānake | lodhrakāṣṭhaṃ salavaṇaṃ pippalyo viśvabheṣajam ||

भवेत्तैलयुतैर एभिः प्रतिपानं घनागमे । निदाघोद्वृतपित्तार्ताः शरत्सु पुष्टशोणिताः ।।

bhavettailayutair ebhiḥ pratipānaṃ ghanāgame | nidāghodvṛtapittārtāḥ śaratsu puṣṭaśoṇitāḥ ||

प्रावृड्भिन्नपुरीषाश च पिवेयुर्वाजिनो घृतम । पिवेयुर्वाजिनस्तैलं कफवाय्वधिकास्तु ये ।।

prāvṛḍbhinnapurīṣāś ca piveyurvājino ghṛtam | piveyurvājinastailaṃ kaphavāyvadhikāstu ye ||

स्नेहव्यापद्भवो येषां कार्यं तेषां विरूक्षणम । त्र्यहं यवागूरूक्षा स्याद भोजनं तक्रसंयुतम ।।

snehavyāpadbhavo yeṣāṃ kāryaṃ teṣāṃ virūkṣaṇam | tryahaṃ yavāgūrūkṣā syād bhojanaṃ takrasaṃyutam ||

शरन्निदाघयोः सर्पिस्तैलं शीतवसन्तयोः । वर्षासु शिशिरे चैव वस्तौ यमकमिष्यते ।।

śarannidāghayoḥ sarpistailaṃ śītavasantayoḥ | varṣāsu śiśire caiva vastau yamakamiṣyate ||

गुर्वभिष्यन्दिभक्तानि व्यायामं स्नाजमातपम । वायुवर्जञ्च वाहस्य स्नेहपीतस्य वर्जितम ।।

gurvabhiṣyandibhaktāni vyāyāmaṃ snājamātapam | vāyuvarjañca vāhasya snehapītasya varjitam ||

स्नानं पानं शकृत्क्रूष्ठमश्वानां सलिलागमे । अत्यर्थं दुर्दिने काले पानमेकं प्रशस्यते ।।

snānaṃ pānaṃ śakṛtkrūṣṭhamaśvānāṃ salilāgame | atyarthaṃ durdine kāle pānamekaṃ praśasyate ||

युक्तशीतातपे काले द्विःपानं स्नपनं सकृत । ग्रीष्मे त्रिस्नानपानं स्यच्चिरं तस्यायगाहनम ।।

yuktaśītātape kāle dviḥpānaṃ snapanaṃ sakṛt | grīṣme trisnānapānaṃ syacciraṃ tasyāyagāhanam ||

निस्तूषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराटकी । चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत ।।

nistūṣāṇāṃ pradātavyā yavānāṃ caturāṭakī | caṇakavrīhimaudgāni kalāyaṃ vāpi dāpayet ||

अहोरात्रेण चार्धस्य यवसस्य तुला दश । अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश चतस्रो ऽथ वुषस्य वा ।।

ahorātreṇa cārdhasya yavasasya tulā daśa | aṣṭau śuṣkasya dātavyāś catasro 'tha vuṣasya vā ||

दूर्वा पित्तं यवः कासं वुषश च श्लोष्मसञ्चयम । नाशयत्यर्जुनः श्वासं तथा मानो बलक्षयम ।।

dūrvā pittaṃ yavaḥ kāsaṃ vuṣaś ca śloṣmasañcayam | nāśayatyarjunaḥ śvāsaṃ tathā māno balakṣayam ||

वातिकाः पैत्तिकाश चैव श्लेष्मजाः सान्निपातिकाः । न रोगाः पीडयिष्यन्ति दूर्वाहारन्तुरङ्गमम ।।

vātikāḥ paittikāś caiva śleṣmajāḥ sānnipātikāḥ | na rogāḥ pīḍayiṣyanti dūrvāhāranturaṅgamam ||

द्वौ रज्जुबन्धौ दुष्टानां पक्षयोरुभयोरपि । पश्चाद्धनुश च कर्तर्व्यो दूरकीलव्यपाश्रयः ।।

dvau rajjubandhau duṣṭānāṃ pakṣayorubhayorapi | paścāddhanuś ca kartarvyo dūrakīlavyapāśrayaḥ ||

वासेयुस्त्वास्तृते स्थाने कृतधूपनभूमयः । यत्रोपन्यस्तयवसाः सप्रदीपाः सुरक्षिताः । कृकवाक्वजकपयो धार्यश्चाश्वगृहे मृगाः ।।

vāseyustvāstṛte sthāne kṛtadhūpanabhūmayaḥ | yatropanyastayavasāḥ sapradīpāḥ surakṣitāḥ | kṛkavākvajakapayo dhāryaścāśvagṛhe mṛgāḥ ||