सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः । गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः ।।

sīmno vivāde kṣetrasya sāmantāḥ sthavirā gaṇāḥ | gopāḥ sīmākṛṣāṇā ye sarve ca vanagocarāḥ ||

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः । सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर उपलक्षिताम ।।

nayeyurete sīmānaṃ sthalāṅgāratuṣadrumaiḥ | setuvalmīkanimnāsthicaityādyair upalakṣitām ||

सामन्ता वा समंग्रामाश चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा । रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः ।।

sāmantā vā samaṃgrāmāś catvāro 'ṣṭau daśāpi vā | raktasragvasanāḥ sīmānnayeyuḥ kṣitidhāriṇaḥ ||

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम । अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः ।।

anṛte tu pṛthagdaṇḍyā rājñā madhyamasāhasam | abhāve jñātṛcihnānāṃ rājā sīmnaḥ pravattakaḥ ||

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु । एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च ।।

ārāmāyatanagrāmanipānodyānaveśmasu | eṣa eva vidhirjñeyo varṣāmvupravaheṣu ca ||

मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा । मर्यादायाश च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः ।।

maryādāyāḥ prabhedeṣu kṣetrasya haraṇe tathā | maryādāyāś ca daṇḍyāḥ syuradhamottamamadhyamāḥ ||

न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः । परभूमिं हरन कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः ।।

na niṣedhyo 'lpabādhastu setuḥ kalyāṇakārakaḥ | parabhūmiṃ haran kūpaḥ svalpakṣetro bahūdakaḥ ||

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत । उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः ।।

svāmine yo 'nivedyaiva kṣetre setuṃ prakalpayet | utpanne svāmino bhogastadabhāve mahīpateḥ ||

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत । स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत ।।

phālāhatamapi kṣetraṃ yo na kuryānna kārayet | sa pradāpyo 'kṛṣṭaphalaṃ kṣetramanyena kārayet ||

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी । दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं ।।

māsānaṣṭau tu mahiṣī satyaghātasya kāriṇī | daṇḍanīyā tadardhantu gaustadardhamajāvikaṃ ||

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद द्विगुणो दमः । सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम ।।

bhakṣayitvopaviṣṭānāṃ yathoktād dviguṇo damaḥ | samameṣāṃ vivītepi svarāṣṭraṃ mahiṣīsamam ||

यावत सत्यं विनष्टन्तु तावत क्षेत्री फलं लभेत । पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति ।।

yāvat satyaṃ vinaṣṭantu tāvat kṣetrī phalaṃ labhet | pālastāḍyo 'tha gosvāmī pūrvoktaṃ daṇḍamarhati ||

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते । अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति ।।

pathi grāmavivītānte kṣetre doṣo na vidyate | akāmataḥ kāmacāre cauravaddaṇḍamarhati ||

महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः । पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ।।

mahotkṣotsṛṣṭapaśavaḥ sūtikāgantukā ca gauḥ | pālo yeṣāntu mocyā daivarājapariplutāḥ ||

यथार्पितान पशून गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । प्रमादमृतनष्टांश च प्रदाप्यः कृतवेतनः ।।

yathārpitān paśūn gopoḥ sāyaṃ pratyarpayettathā | pramādamṛtanaṣṭāṃś ca pradāpyaḥ kṛtavetanaḥ ||

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते । अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च ।।

pāladoṣavināśe tu pāle daṇḍo vidhīyate | ardhatrayodaśapaṇaḥ svāmino dravyameva ca ||

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा । द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत ।।

grāmecchayā gopracāro bhūmirājavaśena vā | dvijastṛṇaidhaḥpuṣpāṇi sarvataḥ svavadāharet ||

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत । द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम ।।

dhanuḥśataṃ parīṇāho grāmakṣetrāntaraṃ bhavet | dve śate kharvaṭasya syānnagarasya catuḥśatam ||

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते । हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः ।।

svaṃ labhetānyavikrītaṃ kreturdoṣo 'prakāśite | hīnādraho hīnamūlye velāhīne ca taskaraḥ ||

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम । देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत ।।

naṣṭāpahṛtamāsādya hartāraṃ grāhayennaram | deśakālātipattau vā gṛhītvā svayamarpayet ||

विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम । क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी ।।

vikreturdarśanācchuddhiḥ svāmī dravyaṃ nṛpo damam | kretā mūlyaṃ samāpnoti tasmādyastatra vikrayī ||

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा । पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते ।।

āgamenopabhogena naṣṭaṃ bhāvyamato 'nyathā | pañcabandho damastasya rājñe tenāpyabhāvite ||

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात । अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान ।।

hṛtaṃ pranaṣṭaṃ yo dravyaṃ parahastādavāpnuyāt | anivedya nṛpe daṇḍyaḥ sa tu ṣannayatiṃ paṇān ||

शौल्किकैः स्थानपालैर वा नष्टापहृतमाहृतं । अर्वाक संवत्सरात स्वामी लभते परतो नृपः ।।

śaulkikaiḥ sthānapālair vā naṣṭāpahṛtamāhṛtaṃ | arvāk saṃvatsarāt svāmī labhate parato nṛpaḥ ||

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे । महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ।।

paṇānekaśaphe dadyāccaturaḥ pañca mānuṣe | mahiṣoṣṭragavāṃ dvau dvau pādaṃ pādamajāvike ||

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते । नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम ।।

svakuṭumbāvirodhena deyaṃ dārasutādṛte | nānvaye sati sarvasvaṃ deyaṃ yaccānyasaṃśrutam ||

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात स्थावरस्य विशेषतः । देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत पुनः ।।

pratigrahaḥ prakāśaḥ syāt sthāvarasya viśeṣataḥ | deyaṃ pratiśrutañcaiva datvā nāpaharet punaḥ ||

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम ।।

daśaikapañcasaptāhamāsatryahārdhamāsikaṃ | vījāyovāhyaratnastrīdohyapuṃsāṃ pratīkṣaṇam ||

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते । अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि ।।

agnau suvarṇamakṣīṇaṃ dvipalaṃ rajate śate | aṣṭau trapuṇi sīse ca tāmre pañcadaśāyasi ||

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा । मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ।।

śate daśapalāvṛddhiraurṇe kārpāsike tathā | madhye pañcapalā jñeyā sūkṣme tu tripalā matā ||

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः । न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च ।।

kārmike romabaddhe ca triṃśadbhāgaḥ kṣayo mataḥ | na kṣayo na ca vṛddhistu kauśeye valkaleṣu ca ||

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम । द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम ।।

deśaṃ kālañca bhogañca jñātvā naṣṭe balābalam | dravyāṇāṃ kuśalā brūyuryattaddāpyamasaṃśayam ||

बलाद्दासीकृतश चौरैर विक्रीतश्चापि मुच्यते । स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि ।।

balāddāsīkṛtaś caurair vikrītaścāpi mucyate | svāmiprāṇaprado bhaktatyāgāttanniṣkrayādapi ||

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः । वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः ।।

pravrajyāvasito rājño dāsa āmaraṇāntikaḥ | varṇānāmānulomyena dāsyaṃ na pratilomataḥ ||

कृतशिल्पोपि निवसेत कृतकालं गुरोर्गृहे । अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः ।।

kṛtaśilpopi nivaset kṛtakālaṃ gurorgṛhe | antevāsī guruprāptabhojanastratphalaptadaḥ ||

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु । त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात स्वधर्मः पाल्यतामिति ।।

rājā kṛtvā pure sthānaṃ brāhmaṇānnyasya tatra tu | traividyaṃ vṛttimadbrūyāt svadharmaḥ pālyatāmiti ||

निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत । सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश च यः ।।

nijadharmāvirodhena yastu sāmayiko bhavet | so 'pi yatnena saṃrakṣyo dharmo rājakṛtaś ca yaḥ ||

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत ।।

gaṇadravyaṃ haredyastu saṃvidaṃ laṅghayecca yaḥ | sarvasvaharaṇaṃ kṛtvā taṃ rāṣṭrādvipravāsayet ||

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः । यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम ।।

kartavyaṃ vacanaṃ sarvaiḥ samūhahitavādibhiḥ | yastatra viparītaḥ syātsa dāpyaḥ prathamaṃ damam ||

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत । एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत स्वयम ।।

samūhakāryaprahito yallabhettattadarpayet | ekādaśaguṇaṃ dāpyo yadyasau nārpayet svayam ||

वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः । कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां ।।

vedajñāḥ śucayo 'lubdhā bhaveyuḥ kāryacintakāḥ | kartavyaṃ vacanaṃ teṣāṃ samūhahitavādināṃ ||

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः । भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत ।।

śreṇinaigamapākhaṇḍigaṇānāmapyayaṃ vidhiḥ | bhedañcaiṣāṃ nṛpo rakṣet pūrvavṛttiñca pālayet ||

गृहीतवेतनः कर्म त्यजन द्विगुणमावहेत । अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः ।।

gṛhītavetanaḥ karma tyajan dviguṇamāvahet | agṛhīte samaṃ dāpyo bhṛtyai rakṣya upaskaraḥ ||

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः । अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता ।।

dāpyastu daśamaṃ bhāgaṃ bāṇijyapaśusasyataḥ | aniścitya bhṛtiṃ yastu kārayetsa mahīkṣitā ||

देशं कालञ्च यो ऽतीयात कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा । तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके ।।

deśaṃ kālañca yo 'tīyāt karma kuryācca yo 'nyathā | tatra tu svāminaśchando 'dhikaṃ deyaṃ kṛte 'dhike ||

यो यावत कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम । उभयोरप्यसाध्यञ्चेत साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम ।।

yo yāvat kurute karma tāvattasya tu vetanam | ubhayorapyasādhyañcet sādhye kuryādyathāśrutam ||

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः । प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम ।।

arājadaivikannaṣṭaṃ bhāṇḍaṃ dāpyastu vāhakaḥ | prasthānavighnakṛccaiva pradāpyo dviguṇāṃ bhṛtim ||

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन । भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च ।।

prakrānte saptamaṃ bhāgaṃ caturthaṃ pathi saṃtyajan | bhṛtimardhapathe sarvāṃ pradāpyastyājakoapi ca ||

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं । गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं ।।

glahe śatikavṛddhestu sabhikaḥ pañcakaṃ gataṃ | gṛhṇīyāddhūrtakitavāditarāddaśakaṃ śataṃ ||

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं । जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी ।।

sa samyakpālito dadyādrājñe bhāgaṃ yathākṛtaṃ | jitamudgrāhayejjetre dadyātsatyaṃ vacaḥ kṣamī ||

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले । जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु ।।

prāpte nṛpatinā bhāge prasiddhe dhūrtamaṇḍale | jitaṃ saśabhike sthāne dāpayedanyathā na tu ||

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश च त एव हि । राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः ।।

draṣṭāro vyavahārāṇāṃ sākṣiṇaś ca ta eva hi | rājñā sacihnā nirvāsyāḥ kūṭākṣopadhidevinaḥ ||

द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात । एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये ।।

dyūtamekamukhaṃ kāryaṃ taskarajñānakāraṇāt | eṣa eva vidhirjñeyaḥ prāṇidyūte samāhvaye ||