व्यवहारं प्रवक्ष्यामि नयानयविवेकदं । चतुष्पाच्च चतुःस्थानश चतुःसाधन उच्यते ।।

vyavahāraṃ pravakṣyāmi nayānayavivekadaṃ | catuṣpācca catuḥsthānaś catuḥsādhana ucyate ||

चतुर्हितश चतुर्व्यापी चतुष्कारी च कीर्त्यते । अष्टाङ्गो ऽष्टादशपदः शतशाखस्तथैव च ।।

caturhitaś caturvyāpī catuṣkārī ca kīrtyate | aṣṭāṅgo 'ṣṭādaśapadaḥ śataśākhastathaiva ca ||

त्रियोनिर्द्व्यभियोगश च द्विद्वारो द्विगतिस तथा । धर्मश च व्यवहारश च चरित्रं राजशासनं ।।

triyonirdvyabhiyogaś ca dvidvāro dvigatis tathā | dharmaś ca vyavahāraś ca caritraṃ rājaśāsanaṃ ||

चतुष्पाद्व्यवहाराणामुत्तरः पूर्वसाधकः । तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु ।।

catuṣpādvyavahārāṇāmuttaraḥ pūrvasādhakaḥ | tatra satye sthito dharmo vyavahārastu sākṣiṣu ||

चरित्रं सङ्ग्रहे पुंसां राजाज्ञायान्तु शासनं । सामाभ्युपायसाध्यत्वाच्चतुःसाधन उच्यते ।।

caritraṃ saṅgrahe puṃsāṃ rājājñāyāntu śāsanaṃ | sāmābhyupāyasādhyatvāccatuḥsādhana ucyate ||

चतुर्णामाश्रमाणाञ्च रक्षणात्स चतुर्हितः । कर्तारं साक्षिणश चैव सत्यान्राजानमेव च ।।

caturṇāmāśramāṇāñca rakṣaṇātsa caturhitaḥ | kartāraṃ sākṣiṇaś caiva satyānrājānameva ca ||

व्याप्नोति पादगो यस्माच्चतुर्व्यापी ततः स्मृतः । धर्मस्यार्थस्य यशसो लोकपङ्क्तेस्तथैव च ।।

vyāpnoti pādago yasmāccaturvyāpī tataḥ smṛtaḥ | dharmasyārthasya yaśaso lokapaṅktestathaiva ca ||

चतुर्णाङ्करणादेष चतुष्कारी प्रकीर्तितः । राजा सपुरुषः सभ्याः शास्त्रं गणकलेखकौ ।।

caturṇāṅkaraṇādeṣa catuṣkārī prakīrtitaḥ | rājā sapuruṣaḥ sabhyāḥ śāstraṃ gaṇakalekhakau ||

हिरण्यमग्निरुदकमष्टाङ्गः समुदाहृतः । कामात क्रोधाच्च लोभाच्च त्रिभ्यो यस्मात प्रवर्तते ।।

hiraṇyamagnirudakamaṣṭāṅgaḥ samudāhṛtaḥ | kāmāt krodhācca lobhācca tribhyo yasmāt pravartate ||

त्रियोनिः कीर्त्यते तेन त्रयमेतद्विवादकृत । द्व्यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातत्त्वाभियोगतः ।।

triyoniḥ kīrtyate tena trayametadvivādakṛt | dvyabhiyogastu vijñeyaḥ śaṅkātattvābhiyogataḥ ||

शङ्काषड्भिस्तु संसर्गात्तत्त्वषोढादिदर्शणात । पक्षद्वयाभिसम्बन्धाद्द्विद्वारः समुदाहृतः ।।

śaṅkāṣaḍbhistu saṃsargāttattvaṣoḍhādidarśaṇāt | pakṣadvayābhisambandhāddvidvāraḥ samudāhṛtaḥ ||

पूर्ववादस्तयोः पक्षः प्रतिपक्षस्त्वनन्तरः । भूतच्छलानुसारित्वाद्द्विगतिः समुदाहृता ।।

pūrvavādastayoḥ pakṣaḥ pratipakṣastvanantaraḥ | bhūtacchalānusāritvāddvigatiḥ samudāhṛtā ||

ऋणन्देयमदेयञ्च येन यत्र यथा च यत । दानग्रहणधर्मश च ऋणादानमिति स्मृतम ।।

ṛṇandeyamadeyañca yena yatra yathā ca yat | dānagrahaṇadharmaś ca ṛṇādānamiti smṛtam ||

स्वद्रव्यं यत्र विश्रम्भान्निक्षिपत्यविशङ्कितः । निक्षेपन्नाम तत प्रोक्तं व्यवहारपदम्बुधैः ।।

svadravyaṃ yatra viśrambhānnikṣipatyaviśaṅkitaḥ | nikṣepannāma tat proktaṃ vyavahārapadambudhaiḥ ||

वणिक्प्रभृतयो यत्र कर्म सम्भूय कुर्वते । तत्सम्भूयसमुप्त्यानं व्यवहारपदं विदुः ।।

vaṇikprabhṛtayo yatra karma sambhūya kurvate | tatsambhūyasamuptyānaṃ vyavahārapadaṃ viduḥ ||

दत्त्वा द्रव्यञ्च सम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्त्वाप्रदानिकं नाम तद्विवादपदं स्मृतं ।।

dattvā dravyañca samyagyaḥ punarādātumicchati | dattvāpradānikaṃ nāma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ ||

अभ्युपेत्य च शुश्रूषां यस्तां न प्रतिपद्यते । अशुश्रूषाभ्युपेत्यैतद्विवादपदमुच्यते ।।

abhyupetya ca śuśrūṣāṃ yastāṃ na pratipadyate | aśuśrūṣābhyupetyaitadvivādapadamucyate ||

भृत्यानां वेतनस्योक्तादानादानविधिक्रिया । वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम ।।

bhṛtyānāṃ vetanasyoktādānādānavidhikriyā | vetanasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtam ||

निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वा प्रहृत्य वा । किक्रीयते परोक्षं यत स ज्ञेयो ऽस्वामिविक्रयः ।।

nikṣiptaṃ vā paradravyaṃ naṣṭaṃ labdhvā prahṛtya vā | kikrīyate parokṣaṃ yat sa jñeyo 'svāmivikrayaḥ ||

विक्रीय पण्यं मूल्येन क्रेत्रे यच्च न दीयते । विक्रीयासम्प्रदानन्तद्विवादपदमुच्यते ।।

vikrīya paṇyaṃ mūlyena kretre yacca na dīyate | vikrīyāsampradānantadvivādapadamucyate ||

क्रीत्वा मूल्येन यत्पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीत्वा मूल्येन यत पण्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी ।।

krītvā mūlyena yatpaṇyaṃ kretā na bahu manyate | krītvā mūlyena yat paṇyaṃ duṣkrītaṃ manyate krayī ||

पाषण्डनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतं ।।

pāṣaṇḍanaigamādīnāṃ sthitiḥ samaya ucyate | samayasyānapākarma tadvivādapadaṃ smṛtaṃ ||

सेतुकेदारमर्यादाविकृष्टाकृष्टनिश चयाः । क्षेत्राधिकारे यत्र स्युर्विवादः क्षेत्रजस्तु सः ।।

setukedāramaryādāvikṛṣṭākṛṣṭaniś cayāḥ | kṣetrādhikāre yatra syurvivādaḥ kṣetrajastu saḥ ||

वैवाहिको विधिः स्त्रीनां यत्र पुंसाञ्च कीर्त्यते । स्त्रीपुंसयोगसंज्ञन्तु तद्विवादपदं स्मृतम ।।

vaivāhiko vidhiḥ strīnāṃ yatra puṃsāñca kīrtyate | strīpuṃsayogasaṃjñantu tadvivādapadaṃ smṛtam ||

विभागोर्थस्य पैत्रस्य पुत्रैर यस्तु प्रकल्प्यते । दायमागमिति प्रोक्तं तद्विवादपदं बुधैः ।।

vibhāgorthasya paitrasya putrair yastu prakalpyate | dāyamāgamiti proktaṃ tadvivādapadaṃ budhaiḥ ||

सहसा क्रियते कर्म यत किञ्चित बलदर्पितैः । तत साहसमिति प्रोक्तं विवादपदमुच्यते ।।

sahasā kriyate karma yat kiñcit baladarpitaiḥ | tat sāhasamiti proktaṃ vivādapadamucyate ||

देशजातिकुलादीनामाक्रोशत्यङ्गसंयुतम । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यं तदुच्यते ।।

deśajātikulādīnāmākrośatyaṅgasaṃyutam | yadvacaḥ pratikūlārthaṃ vākpāruṣyaṃ taducyate ||

परगात्रेष्वभिद्रेही हस्तपादायुधादिभिः । अग्न्यादिभिश चोपघातैर(?) दण्डपारुष्यमुच्यते ।।

paragātreṣvabhidrehī hastapādāyudhādibhiḥ | agnyādibhiś copaghātair(?) daṇḍapāruṣyamucyate ||

अक्षवज्जशलाकाद्यैर दैवतं द्यूतमुच्यते । पञ्चक्रिडावयोभिश च प्राणिद्युतसमाह्वयः ।।

akṣavajjaśalākādyair daivataṃ dyūtamucyate | pañcakriḍāvayobhiś ca prāṇidyutasamāhvayaḥ ||

प्रकीर्णकः पुनर्ज्ञेयो व्यवहारो निराश्रयः । राज्ञामाज्ञाप्रतोघातस्तत्कर्माकरणन्तथा ।।

prakīrṇakaḥ punarjñeyo vyavahāro nirāśrayaḥ | rājñāmājñāpratoghātastatkarmākaraṇantathā ||

व्यवहारो ऽष्टादशपदस्तेषां भेदो ऽथ वै शतम । क्रियाभेदान्मनुष्यानां शतशाखो निगद्यते ।।

vyavahāro 'ṣṭādaśapadasteṣāṃ bhedo 'tha vai śatam | kriyābhedānmanuṣyānāṃ śataśākho nigadyate ||

व्यवहारान्नृपः पश्येज ज्ञानिविप्रैर अकोपनः । शत्रुमित्रसमाः सभ्या अलोभाः श्रुतिवेदिनः ।।

vyavahārānnṛpaḥ paśyej jñāniviprair akopanaḥ | śatrumitrasamāḥ sabhyā alobhāḥ śrutivedinaḥ ||

अपश्यता कार्यवशात सभ्यैर विप्रं नियोजयेत । रागाल्लोभाद्भयाद्वापि स्मृत्यपेतादिकारिणः ।।

apaśyatā kāryavaśāt sabhyair vipraṃ niyojayet | rāgāllobhādbhayādvāpi smṛtyapetādikāriṇaḥ ||

सभ्याः पृथक पृथग दण्ड्या विवादाद्व्दिगुणो दमः । स्मृत्याचारएष्व्यपेतेन मार्गेण धर्षितः परैः ।।

sabhyāḥ pṛthak pṛthag daṇḍyā vivādādvdiguṇo damaḥ | smṛtyācāraeṣvyapetena mārgeṇa dharṣitaḥ paraiḥ ||

आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत । प्रत्यर्थिनो ऽग्रतो लेख्यं यथा वेदितमर्थिना ।।

āvedayati yadrājñe vyavahārapadaṃ hi tat | pratyarthino 'grato lekhyaṃ yathā veditamarthinā ||

समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिह्नितम । श्रुतार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ ।।

samāmāsatadardhāharnāmajātyādicihnitam | śrutārthasyottaraṃ lekhyaṃ pūrvāvedakasannidhau ||

तप्तो ऽर्थी लेखयेत्सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम । तत्सिद्धौ सिद्धमाप्नोति विपरीतमतो ऽन्यथा ।।

tapto 'rthī lekhayetsadyaḥ pratijñātārthasādhanam | tatsiddhau siddhamāpnoti viparītamato 'nyathā ||

चतुष्पाद्व्यवहारोयं विवादेषूपदर्शितः । अभियोगमनिस्तीर्य नैनं प्रत्यभियोजयेत ।।

catuṣpādvyavahāroyaṃ vivādeṣūpadarśitaḥ | abhiyogamanistīrya nainaṃ pratyabhiyojayet ||

अभियुक्तञ्च नान्येन त्यक्तं विप्रकृतिं नयेत । कुर्यात प्रत्यभियोगन्तु कलहे साहसेषु च ।।

abhiyuktañca nānyena tyaktaṃ viprakṛtiṃ nayet | kuryāt pratyabhiyogantu kalahe sāhaseṣu ca ||

उभयोः प्रतिभूर्ग्राह्यः समर्थः काम्यनिर्णये । निह्नवे भावितो दद्याद्धनं राज्ञे तु तत्समम ।।

ubhayoḥ pratibhūrgrāhyaḥ samarthaḥ kāmyanirṇaye | nihnave bhāvito dadyāddhanaṃ rājñe tu tatsamam ||

मिथ्याभियोगाद द्विगुणमभियोगाद्धनं हरेत । साहसस्तेयपारुष्येष्वभिशापात्यये स्त्रियाः ।।

mithyābhiyogād dviguṇamabhiyogāddhanaṃ haret | sāhasasteyapāruṣyeṣvabhiśāpātyaye striyāḥ ||

विचारयेत्सद्यः एव कालो ऽन्यत्रेच्छया स्मृतः । देशाद्देशान्तरं याति सृक्कणी परिलेढि च ।।

vicārayetsadyaḥ eva kālo 'nyatrecchayā smṛtaḥ | deśāddeśāntaraṃ yāti sṛkkaṇī parileḍhi ca ||

ललाटं स्विद्यते चास्य मुखवैवर्ण्यमेव च । स्वभावाद्विकृतं गच्छेन्मनोवाक्कायकर्मभिः ।।

lalāṭaṃ svidyate cāsya mukhavaivarṇyameva ca | svabhāvādvikṛtaṃ gacchenmanovākkāyakarmabhiḥ ||

अभियोगे ऽथ वा साक्ष्ये वाग्दुष्टः परिकीर्तितः । सन्दिग्धार्थं स्वतन्त्रो यः साधयेद्यश च निष्पतेत ।।

abhiyoge 'tha vā sākṣye vāgduṣṭaḥ parikīrtitaḥ | sandigdhārthaṃ svatantro yaḥ sādhayedyaś ca niṣpatet ||

न चाहूतो वदेत किञ्चिद्धनी दण्ड्यश च स स्मृतः । साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः ।।

na cāhūto vadet kiñciddhanī daṇḍyaś ca sa smṛtaḥ | sākṣiṣūbhayataḥ satsu sākṣiṇaḥ pūrvavādinaḥ ||

पूर्वपक्षे ऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः । सगणश्चेद्विवादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत ।।

pūrvapakṣe 'dharībhūte bhavantyuttaravādinaḥ | sagaṇaścedvivādaḥ syāttatra hīnantu dāpayet ||

दत्तं पणं वसञ्चैव धनिनो धनमेव च । छलन्निरस्य दूतेन व्यवहारान्नयेन्नृपः ।।

dattaṃ paṇaṃ vasañcaiva dhanino dhanameva ca | chalannirasya dūtena vyavahārānnayennṛpaḥ ||

भूतमप्यर्थमप्यस्तं हीयते व्यवहारतः । निह्नुते निखिलानेकमेकदेशविभावितम ।।

bhūtamapyarthamapyastaṃ hīyate vyavahārataḥ | nihnute nikhilānekamekadeśavibhāvitam ||

दाप्यः सर्वान्नृपेणार्थान्न ग्राह्यस्त्वनिवेदितः । स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु वल्लवान व्यवहारतः ।।

dāpyaḥ sarvānnṛpeṇārthānna grāhyastvaniveditaḥ | smṛtyorvirodhe nyāyastu vallavān vyavahārataḥ ||

अर्थशास्त्राद्धि बलवद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः । प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति किर्तितम ।।

arthaśāstrāddhi balavaddharmaśāstramiti sthitiḥ | pramāṇaṃ likhitaṃ bhuktiḥ sākṣiṇaśceti kirtitam ||

एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते । सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया ।।

eṣāmanyatamābhāve divyānyatamamucyate | sarveṣveva vivādeṣu balavatyuttarā kriyā ||

आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बलवत्तरा । पश्यतो ब्रुवतो भूमेर्हानिर्विंशतिवार्षिकी ।।

ādhau pratigrahe krīte pūrvā tu balavattarā | paśyato bruvato bhūmerhānirviṃśativārṣikī ||

परेण भुज्यमाना या धनस्य दशवार्षिकी । आधिसौमोपनिःक्षेपजडबालधनैर विना ।।

pareṇa bhujyamānā yā dhanasya daśavārṣikī | ādhisaumopaniḥkṣepajaḍabāladhanair vinā ||

तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणां धनैर अपि । आध्यादीनां विहर्तारं धनिने दापयेद्धनं ।।

tathopanidhirājastrīśrotriyāṇāṃ dhanair api | ādhyādīnāṃ vihartāraṃ dhanine dāpayeddhanaṃ ||

दण्ड्यं च तत्समं राज्ञे शक्त्यपेक्ष्यमथापि वा । आगमोप्यधिको भुक्तिं विना पूर्वक्रमागतां ।।

daṇḍyaṃ ca tatsamaṃ rājñe śaktyapekṣyamathāpi vā | āgamopyadhiko bhuktiṃ vinā pūrvakramāgatāṃ ||

आगमोपि बलन्नैव भुक्तिः स्तोकापि यत्र न । आगमेन विशुद्धेन भोगो याति प्रमाणताम ।।

āgamopi balannaiva bhuktiḥ stokāpi yatra na | āgamena viśuddhena bhogo yāti pramāṇatām ||

अविशुद्धागमो भोगः प्रामाण्यं नाधिगच्छति । आगमस्तु कृतो येन सो ऽभियुक्तस्तमुद्धरेत ।।

aviśuddhāgamo bhogaḥ prāmāṇyaṃ nādhigacchati | āgamastu kṛto yena so 'bhiyuktastamuddharet ||

न तत्सुतस्तत्सुतो वा भुक्तिस्तत्र गरीयसी । योभियुक्तः परेतः स्यात तस्य ऋक्थात्तमुद्धरेत ।।

na tatsutastatsuto vā bhuktistatra garīyasī | yobhiyuktaḥ paretaḥ syāt tasya ṛkthāttamuddharet ||

न तत्र कारणं भुक्तिरागमेन विनाकृता । बलोपाधिविनिर्वृत्तान व्यवहारान्निवर्तयेत ।।

na tatra kāraṇaṃ bhuktirāgamena vinākṛtā | balopādhivinirvṛttān vyavahārānnivartayet ||

स्त्रीनक्तमन्तरागारवहिःशत्रुकृतस तथा । मत्तोन्मत्तार्तव्यसनिबालभीतप्रयोजितः ।।

strīnaktamantarāgāravahiḥśatrukṛtas tathā | mattonmattārtavyasanibālabhītaprayojitaḥ ||

असम्बद्धकृतश चैव व्यवहारो न सिद्ध्यति । प्रनष्टाधिशतं देयं नृपेण धनिने धनं ।।

asambaddhakṛtaś caiva vyavahāro na siddhyati | pranaṣṭādhiśataṃ deyaṃ nṛpeṇa dhanine dhanaṃ ||

विभावयेन्नचेल्लिङ्गैस्तत्समं दातुमर्हति । देयञ्चौरहृतं द्रव्यं राज्ञा जनपदाय तु ।।

vibhāvayennacelliṅgaistatsamaṃ dātumarhati | deyañcaurahṛtaṃ dravyaṃ rājñā janapadāya tu ||

अशीतिभागो वृद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके । वर्णक्रमाच्छतं द्वित्रिचतुष्पञ्चकमन्यथा ।।

aśītibhāgo vṛddhiḥ syānmāsi māsi sabandhake | varṇakramācchataṃ dvitricatuṣpañcakamanyathā ||

सप्ततिस्तु पशुस्त्रीणां रसस्याष्टगुणा परा । वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतुस्त्रिद्विगुणा तथा ।।

saptatistu paśustrīṇāṃ rasasyāṣṭaguṇā parā | vastradhānyahiraṇyānāṃ catustridviguṇā tathā ||

ग्रामान्तरात्तु दशकं सामुद्रादपि विंशतिं । दद्युर्वा स्वकृतां वृद्धिं सर्वे सर्वासु जातिषु ।।

grāmāntarāttu daśakaṃ sāmudrādapi viṃśatiṃ | dadyurvā svakṛtāṃ vṛddhiṃ sarve sarvāsu jātiṣu ||

प्रपन्न साधयन्नर्थं न वाच्या नृपतिर्भवेत । साध्यमानो नृपं गच्छेद्दण्ड्यो दाप्यश च तद्धनं ।।

prapanna sādhayannarthaṃ na vācyā nṛpatirbhavet | sādhyamāno nṛpaṃ gaccheddaṇḍyo dāpyaś ca taddhanaṃ ||