राजपुत्रस्य रक्षा च कर्तव्या पृथिवीक्षिता । धर्मार्थकामशास्त्राणि धनुर्वेदञ्च शिक्षयेत ।।

rājaputrasya rakṣā ca kartavyā pṛthivīkṣitā | dharmārthakāmaśāstrāṇi dhanurvedañca śikṣayet ||

शिल्पानि शिक्षयेच्चैवमाप्तैर मिथ्याप्रियंवदैः । शरीररक्षाव्याजेन रक्षिणो ऽस्य नियोजयेत ।।

śilpāni śikṣayeccaivamāptair mithyāpriyaṃvadaiḥ | śarīrarakṣāvyājena rakṣiṇo 'sya niyojayet ||

न चास्य सङ्गो दातव्यः क्रुद्धलुब्धविमानितैः । अशक्यन्तु गुणाधानं कर्तुं तं बन्धयेत मुखैः ।।

na cāsya saṅgo dātavyaḥ kruddhalubdhavimānitaiḥ | aśakyantu guṇādhānaṃ kartuṃ taṃ bandhayet mukhaiḥ ||

अधिकारेषु सर्वेषु विनीतं विनियोजयेत । मृगयां पानमक्षांश च राज्यनाशंस्त्यजेन्नृपः ।।

adhikāreṣu sarveṣu vinītaṃ viniyojayet | mṛgayāṃ pānamakṣāṃś ca rājyanāśaṃstyajennṛpaḥ ||

दिवास्वप्नं वृथाट्याञ्च वाक्पारुष्यं विवर्जयेत । निन्दाञ्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमुत्सृजेत ।।

divāsvapnaṃ vṛthāṭyāñca vākpāruṣyaṃ vivarjayet | nindāñca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇamutsṛjet ||

आकाराणां समुछेदो दुर्गादीनामसत्क्रिया । अर्थानां दूषणं प्रोक्तं विप्रकीर्णत्वमेव च ।।

ākārāṇāṃ samuchedo durgādīnāmasatkriyā | arthānāṃ dūṣaṇaṃ proktaṃ viprakīrṇatvameva ca ||

अदेशकाले यद्दानमपात्रे दानमेव च । अर्थेषु दूषणं प्रोक्तमसत्कर्मप्रवर्तनं ।।

adeśakāle yaddānamapātre dānameva ca | artheṣu dūṣaṇaṃ proktamasatkarmapravartanaṃ ||

कामं क्रोधं मदं मानं लोभं दर्पञ्च वर्जयेत । ततो भृत्यजयङ्कृत्वा पौरजानपदं जयेत ।।

kāmaṃ krodhaṃ madaṃ mānaṃ lobhaṃ darpañca varjayet | tato bhṛtyajayaṅkṛtvā paurajānapadaṃ jayet ||

जयेद्वाह्यानरीन पश्चाद्वाह्याश च त्रिविधारयः । गुरवस्ते यथा पूर्वं कुल्यानन्तरकृत्रिमाः ।।

jayedvāhyānarīn paścādvāhyāś ca trividhārayaḥ | guravaste yathā pūrvaṃ kulyānantarakṛtrimāḥ ||

पितृपैतामहं मित्रं सामन्तञ्च तथा रिपोः । कृत्रिमञ्च महाभाग मित्रन्त्रिविधमुच्यते ।।

pitṛpaitāmahaṃ mitraṃ sāmantañca tathā ripoḥ | kṛtrimañca mahābhāga mitrantrividhamucyate ||

स्वाम्यमात्यञ्जनपदा दुर्गं दण्दस्तथैव च । कोषो मित्रञ्च धर्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।।

svāmyamātyañjanapadā durgaṃ daṇdastathaiva ca | koṣo mitrañca dharmajña saptāṅgaṃ rājyamucyate ||

मूलं स्वामी स वै रक्ष्यस्तस्माद्राज्यं विशेषतः । राज्याङ्गद्रोहिणं हन्यात्काले तीक्ष्णो मृदुर्भवेत ।।

mūlaṃ svāmī sa vai rakṣyastasmādrājyaṃ viśeṣataḥ | rājyāṅgadrohiṇaṃ hanyātkāle tīkṣṇo mṛdurbhavet ||

एवं लोकद्वयं राज्ञो भृत्यैर हासं विवर्जयेत । भृत्याः परिभवन्तीह नृपं हर्षणसत्कथं ।।

evaṃ lokadvayaṃ rājño bhṛtyair hāsaṃ vivarjayet | bhṛtyāḥ paribhavantīha nṛpaṃ harṣaṇasatkathaṃ ||

लोकसङ्ग्रहणार्थाय कृतकव्यसनो भवेत । स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात लोकानां रञ्जनं चरेत ।।

lokasaṅgrahaṇārthāya kṛtakavyasano bhavet | smitapūrvābhibhāṣī syāt lokānāṃ rañjanaṃ caret ||

दीर्घसूत्रस्य नृपतेः कर्महानिर्ध्रुवं भवेत । रागे दर्पे च माने च द्रोहे पापे च कर्मणि ।।

dīrghasūtrasya nṛpateḥ karmahānirdhruvaṃ bhavet | rāge darpe ca māne ca drohe pāpe ca karmaṇi ||

अप्रिये चैव वक्तव्ये दीर्घसूत्रः प्रशस्यते । सुप्तमन्त्रो भवेद्राजा नापदो गुप्तमन्त्रतः ।।

apriye caiva vaktavye dīrghasūtraḥ praśasyate | suptamantro bhavedrājā nāpado guptamantrataḥ ||

ज्ञायते हि कृतं कर्म नारब्धं तस्य राज्यकं । आकारैर इङ्गितैर गत्या चेष्टया भाषितेन च ।।

jñāyate hi kṛtaṃ karma nārabdhaṃ tasya rājyakaṃ | ākārair iṅgitair gatyā ceṣṭayā bhāṣitena ca ||

नेत्रवक्तविकाराभ्यां गृह्यते ऽन्तर्गतं पुनः । नैकस्तु मन्त्रयेन मन्त्रं न राजा बहुभिः सह ।।

netravaktavikārābhyāṃ gṛhyate 'ntargataṃ punaḥ | naikastu mantrayen mantraṃ na rājā bahubhiḥ saha ||

बहुभिर्मन्त्रयेत कामं राजा मन्त्रान पृथक पृथक । मन्त्रिणामपि नो कुर्यान मन्त्री मन्त्रप्रकाशनं ।।

bahubhirmantrayet kāmaṃ rājā mantrān pṛthak pṛthak | mantriṇāmapi no kuryān mantrī mantraprakāśanaṃ ||

क्वापि कस्यापि विश्वासो भवतीह सदा नृणां । निश चयश च तथा मन्त्रे कार्य एकेन सूरिणा ।।

kvāpi kasyāpi viśvāso bhavatīha sadā nṛṇāṃ | niś cayaś ca tathā mantre kārya ekena sūriṇā ||

नश्येदविनयाद्राजा राज्यञ्च विनयाल्लभेत । त्रैविद्येभ्यस्त्रयीं विद्यां दण्डनीतिञ्च शाश्वतीं ।।

naśyedavinayādrājā rājyañca vinayāllabhet | traividyebhyastrayīṃ vidyāṃ daṇḍanītiñca śāśvatīṃ ||

आन्वीक्षिकीञ्चार्थविद्यां वार्तारम्भांश च लोकतः । जितेन्द्रियो हि शक्नोति वशे स्थापयितुं प्रजाः ।।

ānvīkṣikīñcārthavidyāṃ vārtārambhāṃś ca lokataḥ | jitendriyo hi śaknoti vaśe sthāpayituṃ prajāḥ ||

पूज्या देवा द्विजाः सर्वे दद्याद्दानानि तेषु च । द्विजे दानञ्चाक्षयो ऽयं निधिः कैश्चिन्न नाश्यते ।।

pūjyā devā dvijāḥ sarve dadyāddānāni teṣu ca | dvije dānañcākṣayo 'yaṃ nidhiḥ kaiścinna nāśyate ||

सङ्ग्रामेष्वनिवर्तित्वं प्रजानां परिपालनं । दानानि ब्राह्मणानाञ्च राज्ञो निःश्रेयसम्परं ।।

saṅgrāmeṣvanivartitvaṃ prajānāṃ paripālanaṃ | dānāni brāhmaṇānāñca rājño niḥśreyasamparaṃ ||

कृपणानाथवृद्धानां विधवानाञ्च योषितां । योगक्षेमञ्च वृत्तिञ्च तथैव परिकल्पयेत ।।

kṛpaṇānāthavṛddhānāṃ vidhavānāñca yoṣitāṃ | yogakṣemañca vṛttiñca tathaiva parikalpayet ||

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कार्यन्तापसपूजनं । न विश्वसेच्च सर्वत्र तापसेषु च विश्वसेत ।।

varṇāśramavyavasthānaṃ kāryantāpasapūjanaṃ | na viśvasecca sarvatra tāpaseṣu ca viśvaset ||

विश्वासयेच्चापि परन्तत्त्वभूतेन हेतुना । वकविच्चिन्तयेदर्थं सिंहवच्च पराक्रमेत ।।

viśvāsayeccāpi parantattvabhūtena hetunā | vakaviccintayedarthaṃ siṃhavacca parākramet ||

वृकवच्चावलुम्पेत शशवच्च विनिष्पतेत । दृढप्रहरी च भवेत तथा शूकरवन्नृपः ।।

vṛkavaccāvalumpeta śaśavacca viniṣpatet | dṛḍhapraharī ca bhavet tathā śūkaravannṛpaḥ ||

चित्रकारश च शिखिवद दृढभक्तिस तथाश्ववत । भवेच्च मधुराभाषी तथा कोकिलवन्नृपः ।।

citrakāraś ca śikhivad dṛḍhabhaktis tathāśvavat | bhavecca madhurābhāṣī tathā kokilavannṛpaḥ ||

काकशङ्की भवेन्नित्यमज्ञातां वसतिं वसेत । नापरीक्षितपूर्वञ्च भोजनं शयनं स्पृशेत ।।

kākaśaṅkī bhavennityamajñātāṃ vasatiṃ vaset | nāparīkṣitapūrvañca bhojanaṃ śayanaṃ spṛśet ||

नाविज्ञातां स्त्रियं गच्छेन्नाज्ञातां नावमारुद्वेत । राष्ट्रकर्षी भ्रस्यते च राज्यार्थाच्चैव जीवितात ।।

nāvijñātāṃ striyaṃ gacchennājñātāṃ nāvamārudvet | rāṣṭrakarṣī bhrasyate ca rājyārthāccaiva jīvitāt ||

भृतो वत्सो जातबलः कर्मयोग्यो यथा भवेत । तथा राष्ट्रं महाभाग भृतं कर्मसहं भवेत ।।

bhṛto vatso jātabalaḥ karmayogyo yathā bhavet | tathā rāṣṭraṃ mahābhāga bhṛtaṃ karmasahaṃ bhavet ||

सर्वं कर्मेदमायत्तं विधाने दैवपौरुषे । तयोर्दैवमचिन्त्यं हि पौरुषे विद्यते क्रिया ।।

sarvaṃ karmedamāyattaṃ vidhāne daivapauruṣe | tayordaivamacintyaṃ hi pauruṣe vidyate kriyā ||

जनानुरागप्रभवा राज्ञो राज्यमहीश्रियः //34 ।।

janānurāgaprabhavā rājño rājyamahīśriyaḥ //34 ||