सो ऽभिषिक्तः सहामात्यो जयेच्छत्रून्नृपोत्तमः । राज्ञा सेनापतिः कार्यो ब्राह्मणः क्षत्रियो ऽथ वा ।।

so 'bhiṣiktaḥ sahāmātyo jayecchatrūnnṛpottamaḥ | rājñā senāpatiḥ kāryo brāhmaṇaḥ kṣatriyo 'tha vā ||

कुलीनो नीतिशास्त्रज्ञः प्रतीहारश च नीतिवित । दूतश च प्रियवादी स्यादक्षीणो ऽतिबलान्वितः ।।

kulīno nītiśāstrajñaḥ pratīhāraś ca nītivit | dūtaś ca priyavādī syādakṣīṇo 'tibalānvitaḥ ||

ताम्बूलधारी ना स्त्री वा भक्तः क्लेशसहप्रियः । सान्धिविग्रहिकः कार्यः षाड्गुण्यादिविशारदः ।।

tāmbūladhārī nā strī vā bhaktaḥ kleśasahapriyaḥ | sāndhivigrahikaḥ kāryaḥ ṣāḍguṇyādiviśāradaḥ ||

खड्गधारी रक्षकः स्यात्दारथिः स्याद्बलादिवित । सूदाध्यक्षो हितो विज्ञो महानसगतो हि सः ।।

khaḍgadhārī rakṣakaḥ syātdārathiḥ syādbalādivit | sūdādhyakṣo hito vijño mahānasagato hi saḥ ||

सभासदस्तु धर्मज्ञा लेखको ऽक्षरविद्धितः । आह्वानकालविज्ञाः स्युर्हिता दौवारिका जनाः ।।

sabhāsadastu dharmajñā lekhako 'kṣaraviddhitaḥ | āhvānakālavijñāḥ syurhitā dauvārikā janāḥ ||

रत्नादिज्ञो धनाध्यक्षः अनुद्वारे हितो नरः । स्यादायुर्वेदविद्वैद्यो गजध्यक्षो ऽथ हयादिवित ।।

ratnādijño dhanādhyakṣaḥ anudvāre hito naraḥ | syādāyurvedavidvaidyo gajadhyakṣo 'tha hayādivit ||

जितश्रमो गजारोहो हयाध्यक्षो हयादिवत । दुर्गाध्यक्षो हितो धीमान स्थपतिर्वास्तुवेदवित ।।

jitaśramo gajāroho hayādhyakṣo hayādivat | durgādhyakṣo hito dhīmān sthapatirvāstuvedavit ||

यन्त्रमुक्ते पाणिमुक्ते अमुक्ते मुक्तधारिते । अस्त्राचार्यो नियुद्धे च कुशलो नृपतेर्हितः ।।

yantramukte pāṇimukte amukte muktadhārite | astrācāryo niyuddhe ca kuśalo nṛpaterhitaḥ ||

स्त्रियः । सप्तत्यव्दास्तु पुरुषाश चरेयुः सर्वकर्मसु ।।

striyaḥ | saptatyavdāstu puruṣāś careyuḥ sarvakarmasu ||

जाग्रत्स्यादायुधागारे ज्ञात्वा वृत्तिर्विधीयते । उत्तमाधममध्यानि बुद्ध्वा कर्माणि पार्थिवः ।।

jāgratsyādāyudhāgāre jñātvā vṛttirvidhīyate | uttamādhamamadhyāni buddhvā karmāṇi pārthivaḥ ||

उत्तमाधममध्यानि पुरुषाणि नियोजयेत । ज्येच्छुः पृथिवीं राजा सहायाननयोद्धितान ।।

uttamādhamamadhyāni puruṣāṇi niyojayet | jyecchuḥ pṛthivīṃ rājā sahāyānanayoddhitān ||

धर्मिष्ठान धर्मकायेषु शूरान सङ्ग्रामकर्मसु । निपुणानर्थकृत्येषु सर्वत्र च तथा शुचीन ।।

dharmiṣṭhān dharmakāyeṣu śūrān saṅgrāmakarmasu | nipuṇānarthakṛtyeṣu sarvatra ca tathā śucīn ||

स्त्रीषु षण्डान्नियुञ्जीत तीक्ष्णान दारुणकर्मसु । यो यत्र विदितो राज्ञा शुचित्वेन तु तन्नरं ।।

strīṣu ṣaṇḍānniyuñjīta tīkṣṇān dāruṇakarmasu | yo yatra vidito rājñā śucitvena tu tannaraṃ ||

धर्मे चार्थे च कामे च नियुञ्जीताधमे ऽधमान । राजा यथार्हं कुर्याच्च उपाधाभिः परीक्षितान ।।

dharme cārthe ca kāme ca niyuñjītādhame 'dhamān | rājā yathārhaṃ kuryācca upādhābhiḥ parīkṣitān ||

समन्त्रो च यथान्यायात कुर्याद्धस्तिवनेचरान । तत्पदान्वेषणे यत्तानध्यक्षांस्तत्र कारयेत ।।

samantro ca yathānyāyāt kuryāddhastivanecarān | tatpadānveṣaṇe yattānadhyakṣāṃstatra kārayet ||

यस्मिन कर्मणि कौशल्यं यस्य तस्मिन नियोजयेत । पितृपैतामहान भृत्यान सर्वकर्मसु योजयेत ।।

yasmin karmaṇi kauśalyaṃ yasya tasmin niyojayet | pitṛpaitāmahān bhṛtyān sarvakarmasu yojayet ||

विना दायादकृत्येषु तत्र ते हि समागताः । परराजगृहात प्राप्तान जनान संश्रयकाम्यया ।।

vinā dāyādakṛtyeṣu tatra te hi samāgatāḥ | pararājagṛhāt prāptān janān saṃśrayakāmyayā ||

दुष्टानप्यथ वादुष्टान संश्रयेत प्रयत्नतः । दुष्टं ज्ञात्वा विश्वसेन्न तद्वृत्तिं वर्तयेद्वशे ।।

duṣṭānapyatha vāduṣṭān saṃśrayeta prayatnataḥ | duṣṭaṃ jñātvā viśvasenna tadvṛttiṃ vartayedvaśe ||

देशान्तरागतान पार्श्वे चारैज्ञात्वा हि पूजयेत । शत्रवो ऽग्निवर्षं सर्पो निस्त्रिंशमपि चैकतः ।।

deśāntarāgatān pārśve cāraijñātvā hi pūjayet | śatravo 'gnivarṣaṃ sarpo nistriṃśamapi caikataḥ ||

भृत्या वशिष्टं विज्ञेयाः कुभृट्याश च तथैकतः । चारचक्षुर्भवेद्राजा नियुञ्जीत सदाचरान ।।

bhṛtyā vaśiṣṭaṃ vijñeyāḥ kubhṛṭyāś ca tathaikataḥ | cāracakṣurbhavedrājā niyuñjīta sadācarān ||

जनस्याविहितान सौम्यांस तथाज्ञातान परस्परं । वणिजो मन्त्रकुशलान सांवत्सरचिकित्सकान ।।

janasyāvihitān saumyāṃs tathājñātān parasparaṃ | vaṇijo mantrakuśalān sāṃvatsaracikitsakān ||

तथा प्रव्रजिताकारान बलाबलविवेकिनः । नैकस्य राजा श्रद्दध्याच्छ्रद्दध्याद बहुवाक्यतः ।।

tathā pravrajitākārān balābalavivekinaḥ | naikasya rājā śraddadhyācchraddadhyād bahuvākyataḥ ||

रागापरागौ भृत्यानां जनस्य च गुणागुणान । शुभानामशुभानाञ्च ज्ञानङ्कुर्याद्वशाय च ।।

rāgāparāgau bhṛtyānāṃ janasya ca guṇāguṇān | śubhānāmaśubhānāñca jñānaṅkuryādvaśāya ca ||

अनुरागकरं कर्म चरेज्जह्माद्विरागजं । जनानुरागया लक्ष्म्या राजा स्याज्जनरञ्जनात ।।

anurāgakaraṃ karma carejjahmādvirāgajaṃ | janānurāgayā lakṣmyā rājā syājjanarañjanāt ||