विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः । उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं ।।

vistārastu smṛto bhūmeḥ sahasrāṇi ca saptatiḥ | ucchrāyo daśasāhasraṃ pātālañcaikamekakaṃ ||

अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत । महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं ।।

atalaṃ vitalañcaiva nitalañca gabhastimat | mahākhyaṃ sutalañcāgryaṃ pātālañcāpi saptamaṃ ||

कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः । भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं ।।

kṛṣṇapītāruṇāḥ śuklaśarkarāśailakāñcanāḥ | bhūmayasteṣu ramyeṣu santi daityādayaḥ sukhaṃ ||

पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश च तामसः । गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं ।।

pātālānāmadhaścāste śeṣo viṣṇuś ca tāmasaḥ | guṇānantyātsa cānantataḥ śirasā dhārayanmahīṃ ||

भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः । रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं ।।

bhuvo 'dho narakā naike na patettatra vaiṣṇavaḥ | raviṇā bhāsitā pṛthvī yāvattāyannabho mataṃ ||

भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं । रवेर लक्षेण चन्द्रश च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः ।।

bhūmeryojanalakṣantu viśiṣṭharavimaṇḍalaṃ | raver lakṣeṇa candraś ca lakṣānnākṣatramindutaḥ ||

द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः । द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद द्विलक्षतो गुरुः ।।

dvilakṣādbhādbudhaścāste budhācchukro dvilakṣataḥ | dvilakṣeṇa kujaḥ śukrādbhaumād dvilakṣato guruḥ ||

गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः । लक्षाद ध्रुवो ह्य ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च ।।

gurordvilakṣataḥ sauritllakṣātsaptarṣayaḥ śaneḥ | lakṣād dhruvo hy ṛṣibhyastu trailokyañcocchrayeṇa ca ||

ध्रुवात कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन सनकादयः ।।

dhruvāt koṭyā maharloko yatra te kalpavāsinaḥ | jano dvikoṭitastasmādyatrāsan sanakādayaḥ ||

जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः । षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः ।।

janāttapaścāṣtakoṭyā vairājā yatra devatāḥ | ṣaṇavatyā tu koṭīnāntapasaḥ satyalokakaḥ ||

अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः ।।

apunarmārakā yatra brahmaloko hi sa smṛtaḥ | pādagamyastu bhūlloko bhuvaḥ sūryāntaraḥ smṛtaḥ ||

स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश । एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः ।।

svargaloko dhruvāntastu niyutāni caturdaśa | etadaṇḍakaṭāhena vṛto brahmāṇḍavistaraḥ ||

वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः । वृतं दशगुणैर अण्डं भूतादिर्महता तथा ।।

vārivahnyanilākāśaistato bhūtādinā vahiḥ | vṛtaṃ daśaguṇair aṇḍaṃ bhūtādirmahatā tathā ||

दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने । महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं ।।

daśottarāṇi śeṣāṇi ekaikasmānmāmune | mahāntañca samāvṛtya pradhānaṃ samavasthitaṃ ||

अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते । हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ।।

anantasya na tasyāntaḥ saṅkhyānaṃ nāpi vidyate | hetubhūtamaśeṣasya prakṛtiḥ sā parā mune ||

असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां । दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत पुमानिति ।।

asaṅkhyātāni śāṇḍāni tatra jātāni cedṛśāṃ | dāruṇyagniryathā tailaṃ tile tadvat pumāniti ||

प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः । प्रधानञ्च पुमांश चैव सर्वभूतात्मभृतया ।।

pradhāne ca sthito vyāpī cetanātmātmavedanaḥ | pradhānañca pumāṃś caiva sarvabhūtātmabhṛtayā ||

विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ । तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च ।।

viṣṇuśaktyā mahāprājña vṛtau saṃśrayadharmiṇau | tayoḥ saiva pṛthagbhāve kāraṇaṃ saṃśrayasya ca ||

क्षोभकारणभूतश च सर्गकाले महामुने । यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं ।।

kṣobhakāraṇabhūtaś ca sargakāle mahāmune | yathā śaityaṃ jale vāto vibharti kaṇikāgataṃ ||

जगच्छक्तिस तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां । विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि ।।

jagacchaktis tathā viṣṇoḥ pradhānapratipādikāṃ | viṣṇuśaktiṃ samāsādya devādyāḥ sambhavanti hi ||

स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ।।

sa ca viṣṇuḥ svayaṃ brahma yataḥ sarvamidaṃ jagat | yojanānāṃ sahasrāṇi bhāskarasya ratho nava ||

ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम ।।

īśādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama ||

योजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं । त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं ।।

yojanānāntu tasyākṣastatra cakraṃ pratiṣṭhitaṃ | trinābhimatipañcāraṃ ṣaṇṇemi dvyayanātmakaṃ ||

संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं । चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः ।।

saṃvatsaramayaṃ kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitaṃ | catvāriṃśatsahasrāṇi dvitīyakṣo vivasvataḥ ||

पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते । अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः ।।

pañcānyāni tu sārdhāni syandanasya mahāmate | akṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇantadadyugārdhayoḥ ||

ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै । हयाश च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत ।।

hrasvo 'kṣastadyugārdhañca dhruvādhāraṃ rathasya vai | hayāś ca sapta chandāṃsi gāyatryādīni suvrata ||

उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः । यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः ।।

udayāstamanaṃ jñeyaṃ darśanādarśanaṃ raveḥ | yāvanmātrapradeśe tu vaśiṣṭho 'vasthito dhruvaḥ ||

स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे । ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः ।।

svayamāyāti tāvattu bhūmerābhūtasamplave | ūrdhottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra vyavasthitaḥ ||

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं । निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं ।।

etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaraṃ | nirdhūtadoṣapaṅkānāṃ yatīnāṃ sthānamuttamaṃ ||

ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात पाशनाशनी । दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो ।।

tato gaṅgā prabhavati smaraṇāt pāśanāśanī | divi rūpaṃ harerjñeyaṃ śiśumārākṛti prabho ||

स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन भ्रामयति ग्रहान । स रथो ऽधिष्ठिता देवैर आदित्यैर ऋषिभिर्वरैः ।।

sthitaḥ pucche dhruvastatra bhraman bhrāmayati grahān | sa ratho 'dhiṣṭhitā devair ādityair ṛṣibhirvaraiḥ ||

गन्धर्वैर अप्सरोभिश च ग्रामणीसर्पराक्षसैः । हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान रविः ।।

gandharvair apsarobhiś ca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ | himoṣṇavārivarṣāṇāṃ kāraṇaṃ bhagavān raviḥ ||

ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं । रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः ।।

ṛgvedādimayo viṣṇuḥ sa śubhāśubhakāraṇaṃ | rathastricakraḥ somasya kundābhāstasya vājinaḥ ||

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ । त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।।

vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena caratyasau | trayastriṃśatsahasrāṇi trayastriṃśacchatāni ca ||

त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं । एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः ।।

trayastriṃśattathā devāḥ pivanti kṣaṇadākaraṃ | ekāṃ kalāñca pitara ekāmāraśmisaṃsthitāḥ ||

वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश चन्द्रसुतस्य च । अष्टाभिस्तुरगैर युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि ।।

vāyvagnidravyasambhūto rathaś candrasutasya ca | aṣṭābhisturagair yukto budhastena caratyapi ||

शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस तथा । वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः ।।

śukrasyāpi ratho 'ṣṭāśvo bhaumasyāpi rathas tathā | vṛhaspate ratho 'ṣṭāśvaḥ śaneraṣṭāśvako rathaḥ ||

स्वर्भानोश च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः । यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा ।।

svarbhānoś ca ratho 'ṣṭāśvaḥ ketoścāṣṭāśvako rathaḥ | yadadya vaiṣṇavaḥ kāyastato vipra vasundharā ||

पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता । ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः ।।

padmākarā samudbhūtā parvatādyādisaṃyutā | jyotirbhuvananadyadrisamudravanakaṃ hariḥ ||

यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं । न विज्ञानमृते किञ्चिज ज्ञानं विष्णुः परम्पदं ।।

yadasti nāsti tadviṣṇurviṣṇujñānavijṛmbhitaṃ | na vijñānamṛte kiñcij jñānaṃ viṣṇuḥ parampadaṃ ||

तत कुर्याद येन विष्णुः स्यात सत्यं ज्ञानमनन्तकं । पठेद भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक ।।

tat kuryād yena viṣṇuḥ syāt satyaṃ jñānamanantakaṃ | paṭhed bhuvanakoṣaṃ hi yaḥ so 'vāptasukhātmabhāk ||

//24 ।।

//24 ||