कात्यायनी मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे । गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः ।।

kātyāyanī munīnāha yathā śrāddhaṃ tathā vade | gayādau śrāddhaṃ kurvīta saṅkrāntyādau viśeṣataḥ ||

काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्ध्वमेव व । सम्याद्य च पदर्क्षे च पूर्वेद्युश च निमन्त्रयेत ।।

kāle vāparapakṣe ca caturthyā ūrdhvameva va | samyādya ca padarkṣe ca pūrvedyuś ca nimantrayet ||

यतीन गृहस्थसाधून वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान द्विजान । अनवद्यान कर्मनिष्ठान शिष्टानाचारसंयुतान ।।

yatīn gṛhasthasādhūn vā snātakāñchrotriyān dvijān | anavadyān karmaniṣṭhān śiṣṭānācārasaṃyutān ||

वर्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान । स्नाताञ्छुचींस तथा दान्तान प्राङ्मुखान देवकर्मणि ।।

varjayecchitrikuṣṭhyādīnna gṛhṇīyānnimantritān | snātāñchucīṃs tathā dāntān prāṅmukhān devakarmaṇi ||

उपवेशयेत्त्रीन पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा । एवं मातामहादेश च शाकैर अपि च कारयेत ।।

upaveśayettrīn pitryādīnekaikamubhayatra vā | evaṃ mātāmahādeś ca śākair api ca kārayet ||

तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः । सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश च वाग्यतः ।।

tadahni brahmacārī syādakopo 'tvarito mṛduḥ | satyo 'pramatto 'nadhvanyo asvādhyāyaś ca vāgyataḥ ||

सर्वांश च पङ्क्तिमूर्धन्यान पृच्छेत प्रश्ने तथासने । दर्भानास्तीर्य द्विगुणान पित्रे देवादिकञ्चरेत ।।

sarvāṃś ca paṅktimūrdhanyān pṛcchet praśne tathāsane | darbhānāstīrya dviguṇān pitre devādikañcaret ||

विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च । विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्याथ यवान जपेत ।।

viśvāndevānāvāhayiṣye pṛcchedāvāhayeti ca | viśvedevāsa āvāhya vikīryātha yavān japet ||

विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च । पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत ।।

viśve devāḥ śṛṇutemaṃ pitṝnāvāhayiṣye ca | pṛcchedāvāhayetyukte uśantastvā samāhvayet ||

तिलान विकीर्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके । सपित्रित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा ।।

tilān vikīryātha japedāyāntvityādi pitrake | sapitritre niṣiñcedvā śanno devīrabhi tṛcā ||

यवो ऽसीति यवान दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान । तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । श्रीश च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते ।।

yavo 'sīti yavān datvā pitre sarvatra vai tilān | tilo 'si somadevatyo gosavo devanirmitaḥ | śrīś ca teti dadetpuṣpaṃ pātre haime 'tha rājate ||

औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम । देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत ।।

audumvare vā khaḍge vā parṇapātre pradakṣiṇam | devānāmapasavyaṃ tu pitṝṇāṃ savyamācaret ||

एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च । विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते ।।

ekaikasya ekaikena sapavitrakareṣu ca | viśve devā eṣa vo 'rghaḥ svāhā ca pitareṣa te ||

अवधैवं पितामहदेः संस्रवात प्रथमे चरेत । पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ।।

avadhaivaṃ pitāmahadeḥ saṃsravāt prathame caret | pitṛbhyaḥ sthānamasīti nyubjaṃ pātraṃ karotyadhaḥ ||

अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं । घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च ।।

atra gandhapuṣpadhūpadīpācchādanadānakaṃ | ghṛtāktamannamuddhṛtya pṛcchatyagnau kariṣye ca ||

कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले । अनग्निकः पितृहस्ते सपवित्रे तु मन्त्रतः ।।

kuruṣvetyabhyanujñāto juhuyātsāgniko 'nale | anagnikaḥ pitṛhaste sapavitre tu mantrataḥ ||

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः । सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे ।।

agnaye kavyavāhanāya svāheti prathamāhutiḥ | somāya pitṛmate 'tha yamāyāṅgirase pare ||

हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत । जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत ।।

hutaśeṣaṃ cānnapātre datvā pātraṃ samālabhet | japtvedaṃ viṣṇurityanne dvijāṅguṣṭhanniveśayet ||

अपहतेति च तिलान विकीर्यान्नं प्रदाययेत । जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत ।।

apahateti ca tilān vikīryānnaṃ pradāyayet | juṣadhvamiti coktvātha gāyatryādi tato japet ||

देवताभ्यः पितृभ्यश च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहयै नित्यमेव नमो नमः ।।

devatābhyaḥ pitṛbhyaś ca mahāyogibhya eva ca | namaḥ svadhāyai svāhayai nityameva namo namaḥ ||

तृप्तान ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात सकृत सकृत । गायत्रीं पूर्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत ।।

tṛptān jñātvānnaṃ vikiredapo dadyāt sakṛt sakṛt | gāyatrīṃ pūrvavajjaptvā madhu madhviti vai japet ||

तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत । शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्वमन्नमथैकतः ।।

tṛptāḥ stha iti sampṛcchettṛptāḥ sma iti vai vadet | śeṣamannamanujñāpya sarvamannamathaikataḥ ||

उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं । दद्यात्कुशेषु त्रीन पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः ।।

uddhṛtyocchiṣṭapārśve tu kṛtvā caivāvanejanaṃ | dadyātkuśeṣu trīn piṇḍānācānteṣu pare jaguḥ ||

आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत । अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः ।।

ācānteṣūdakaṃ puṣpāṇyakṣatāni pradāpayet | akṣayyodakamevātha āśiṣaḥ prārthayennaraḥ ||

अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्धतां सदा । दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।।

aghorāḥ pitaraḥ santu gotranno vardhatāṃ sadā | dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca ||

श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति । अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश च लभेमहि ।।

śraddhā ca no māvyagamadbahudeyaṃ ca no 'stviti | annañca no bahu bhavedatithīṃś ca labhemahi ||

याचितारश च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन । स्वधावाचनीयान कुशानास्तीर्य सपवित्रकान ।।

yācitāraś ca naḥ santu mā ca yācisma kañcana | svadhāvācanīyān kuśānāstīrya sapavitrakān ||

स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश च वाच्यतां । पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके ।।

svadhāṃ vācayiṣye pṛcchedanujñātaś ca vācyatāṃ | pitṛbhyaḥ pitāmahebhyaḥ prapitāmahamukhyake ||

स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च । अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां ।।

svadhocyatāmastu svadhā ucyamānastathaiva ca | apo niṣiñceduttānaṃ pātraṃ kṛtvātha dakṣiṇāṃ ||

यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत । विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत ।।

yathāśakti pradadyācca daive paitre 'tha vācayet | viśve devāḥ prīyantāñca vāje visarjayet ||

आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान प्रदक्षिणं । गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा ।।

āmāvājasyetyanuvrajya kṛtvā viprān pradakṣiṇaṃ | gṛhe viśedamāvāsyāṃ māsi māsi carettathā ||

एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत । एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत ।।

ekoddiṣṭaṃ pravakṣyāmi śrāddhaṃ pūrvavadācaret | ekaṃ pavitramekārdhaṃ ekaṃ piṇḍampradāpayet ||

नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि । तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः ।।

nāvāhanāgnaukaraṇaṃ viśve devā na cātra hi | tṛptipraśne svaditamiti vadetsukhaditaṃ dvijaḥ ||

उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां । अभिरताः स्म इत्य अपरे शेषं पूर्ववदाचरेत ।।

upatiṣṭhatāmityakṣayye visarge cābhiramyatāṃ | abhiratāḥ sma ity apare śeṣaṃ pūrvavadācaret ||

सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा । पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं ।।

sapiṇṭhīkaraṇaṃ vakṣye abdānte madhyato 'pi vā | pitṝṇāṃ trīṇi pātrāṇi ekampretasya pātrakaṃ ||

सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च । गन्धोदकेन युक्तानि पूरयित्वाभिषिञ्चति ।।

sapavitrāṇi catvāri tilapuṣpayutāni ca | gandhodakena yuktāni pūrayitvābhiṣiñcati ||

प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात । पूर्ववत पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत ।।

pretapātraṃ pitṛpātre ye samanā iti dvayāt | pūrvavat piṇḍadānādi pretānāṃ pitṛtā bhavet ||

अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्वं तु पूर्ववत । जपेत पितृमन्त्रवर्जं पूर्वाह्णे तत प्रदक्षिणं ।।

athābhyudayikaṃ śrāddhaṃ vakṣye sarvaṃ tu pūrvavat | japet pitṛmantravarjaṃ pūrvāhṇe tat pradakṣiṇaṃ ||

उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश च यवैर इह । तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः ।।

upacārā ṛjukuśāstilārthaiś ca yavair iha | tṛptipraśnastu sampannaṃ susampannaṃ vadeddvijaḥ ||

दध्यक्षतवदराद्याः पिण्डा नान्दीमुखान पितॄन । आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये ।।

dadhyakṣatavadarādyāḥ piṇḍā nāndīmukhān pitṝn | āvāhayiṣye pṛcchecca prīyantāmiti cākṣaye ||

नान्दीमुखाश च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति । नान्दीमुखान पितृगणान प्रीयन्तामित्यथो वदेत ।।

nāndīmukhāś ca pitaro vācayiṣye 'tha pṛcchati | nāndīmukhān pitṛgaṇān prīyantāmityatho vadet ||

नान्दीमुखाश च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः । मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः ।।

nāndīmukhāś ca pitarastatpitā prapitāmahaḥ | mātāmahaḥ pramātāmaho vṛddhapramātṛkāmahaḥ ||

स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान विप्रांश च भोजयेत । तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैर ओषधिभिस तथा ।।

svadhākāranna yuñjīta yugmān viprāṃś ca bhojayet | tṛptiṃ vakṣye pitṝṇāṃ ca grāmyair oṣadhibhis tathā ||

मासन्तृप्तिस तथारण्यैः कन्दमूलफलादिभिः । मत्स्यैर मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च ।।

māsantṛptis tathāraṇyaiḥ kandamūlaphalādibhiḥ | matsyair māsadvayaṃ mārgaistrayaṃ vai śākunena ca ||

चतुरो रौरवेणाथ पञ्च षट छागलेन तु । कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु ।।

caturo rauraveṇātha pañca ṣaṭ chāgalena tu | kūrmeṇa sapta cāṣṭau ca vārāheṇa navaiva tu ||

मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः । संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा ।।

meṣamāṃsena daśa ca māhiṣaiḥ pārṣataiḥ śivaiḥ | saṃvatsarantu gavyena payasā pāyasena vā ||

वार्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो मधु ।।

vārdhīnasasya māṃsena tṛptirdvādaśavārṣikī | khaḍgamāṃsaṃ kālaśākaṃ lohitacchāgalo madhu ||

महाशल्काश च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं । मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षडङ्गवित ।।

mahāśalkāś ca varṣāsu maghāśrāddhamathākṣayaṃ | mantrādhyāyyagnihotrī ca śākhādhyāyī ṣaḍaṅgavit ||

तृणाचिकेतः त्रिमधुर्धर्मद्रोणस्य पाठकः । त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः ।।

tṛṇāciketaḥ trimadhurdharmadroṇasya pāṭhakaḥ | triṣuparṇajyeṣṭhasāmajñānī syuḥ paṅktipāvanāḥ ||

कम्यानां कल्पमाख्यास्ये प्रतिपत्सु धनं बहु । स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्मकामदः ।।

kamyānāṃ kalpamākhyāsye pratipatsu dhanaṃ bahu | striyaḥ parā dvitīyāyāñcaturthyāṃ dharmakāmadaḥ ||

पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि । कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः ।।

pañcamyāṃ putrakāmastu ṣaṣṭhyāñca śraiṣṭhyabhāgapi | kṛṣibhāgī ca saptamyāmaṣṭamyāmarthalābhakaḥ ||

नवम्याञ्च एकशफा दशम्याङ्गोगणो भवेत । एकदश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं ।।

navamyāñca ekaśaphā daśamyāṅgogaṇo bhavet | ekadaśyāṃ parīvāro dvādaśyāndhanadhānyakaṃ ||

ज्ञातिश्रेष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्दश्याञ्च शस्त्रतः । मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तममावास्यां समीरितं ।।

jñātiśreṣṭhyaṃ trayodaśyāṃ caturdaśyāñca śastrataḥ | mṛtānāṃ śrāddhaṃ sarvāptamamāvāsyāṃ samīritaṃ ||

सप्त व्याधा दशारण्ये मृगाः कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मान्से ।।

sapta vyādhā daśāraṇye mṛgāḥ kālañjare girau | cakravākāḥ śaradvīpe haṃsāḥ sarasi mānse ||

ते ऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत ।।

te 'pi jātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ | prasthitā dūramadhvānaṃ yūyantebhyo 'vasīdata ||

श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं । श्राद्धं कुर्याच्च पुत्रादिः पितुर्जीवति तत्पितुः ।।

śrāddhādau paṭhite śrāddhaṃ pūrṇaṃ syādbrahmalokadaṃ | śrāddhaṃ kuryācca putrādiḥ piturjīvati tatpituḥ ||

तत्पितुस्तत्पितुः कुर्याज्जीवति प्रपितामहे । पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात ।।

tatpitustatpituḥ kuryājjīvati prapitāmahe | pituḥ pitāmashasyātha parasya prapitāmāt ||

एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके । श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत श्राद्धकृत्फलं ।।

evaṃ mātrādikasyāpi tathā mātāmahādike | śrāddhakalpaṃ paṭhedyastu sa labhet śrāddhakṛtphalaṃ ||

तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं । अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्तिके तथा ।।

tīrthe yugādau manvādau śrāddhaṃ dattamathākṣayaṃ | aśvayucchuklanavamī dvādaśī kartike tathā ||

तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च । फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा ।।

tṛtīyā caiva māghasya tathā bhādrapadasya ca | phālgunasyāpyamāvāsyā pauṣayaikādaśī tathā ||

आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा ।।

āṣāḍhasyāpi daśamī māghamāsasya saptamī | śrāvaṇe cāṣṭamī kṛṣṇā tathāṣāḍhe ca pūrṇimā ||

कर्तिकी फाल्गुनी तद्वज ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता । स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः ।।

kartikī phālgunī tadvaj jyaiṣṭhe pañcadaśī sitā | svāyambhuvādyā manavasteṣāmādyāḥ kilākṣayāḥ ||

गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्मदा । श्रीपर्वतः प्रभासश च शालग्रामो वराणसी ।।

gayā prayāgo gaṅgā ca kurukṣetraṃ ca narmadā | śrīparvataḥ prabhāsaś ca śālagrāmo varāṇasī ||

//64 ।।

//64 ||