Chapter 20
सर्गविषयकवर्णनं
Agni Purana, Chapter 20: sargaviṣayakavarṇanaṃ
Shlokas (23)
+ Add ShlokaChapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 1
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 1
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः ।।
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ | tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūtasargo hi sa smṛtaḥ ||
The first creation is the great creation known as Brahma; the second creation is that of the subtle elements (tanmātras), called the production of the elements.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 2
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः ।।
vaikārikastṛtīyastu sarga aindriyakaḥ smṛtaḥ | ityeṣa prākṛtaḥ sargaḥ sambhūto buddhipūrvakaḥ ||
The third creation is the vaikarika, called the sensory creation (aindriyaka). Thus this primordial or prākṛta creation arose prior to intellect.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 3
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 3
मुख्यः सर्गश चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः ।।
mukhyaḥ sargaś caturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ | tiryaksrotāstu yaḥ proktaḥ stairyagyonyastataḥ smṛtaḥ ||
The fourth is the chief creation: the primary elements (sthāvara—immovable) are said to be the principal. Those sprung from across (tiryak-srotas) are called the mixed, born from pairs.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 4
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः । ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।।
tathordhvasrotasāṃ ṣaṣṭho devasargastu sa smṛtaḥ | tatorvāksrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ ||
Thus among upward-streaming (manifestations) the sixth is the creation of gods, and among downward-streaming the seventh is the creation of humans.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 5
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश च यः । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश च त्रयः स्मृताः ।।
aṣṭamonugrahaḥ sargaiḥ sātvikastāmasaś ca yaḥ | pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtāś ca trayaḥ smṛtāḥ ||
The eighth is the grace (anugraha); among the creations some are sattvic and some tamasic. Five are transformed (vaikrta) creations, and three are called the natural (prakrta).
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 6
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 6
प्राकृतो वैकृतश चैव कौमारो नवमस तथा । ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः ।।
prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamas tathā | brahmato nava sargāstu jagato mūlahetavaḥ ||
The natural (prākṛta) and the transformed (vaikrta) and likewise the ninth is childhood (kaumāra). From Brahman arise nine creations — the root causes of the world.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 7
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे । नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः ।।
khyātyādyā dakṣakanyāstu bhṛgvādyā upayemire | nityo naimittakaḥ sargastridhā prakathito janaiḥ ||
Kinds such as famed daughters of Daksha and the descendants of Bhrigu are cited. The creation is described by people threefold: eternal, incidental, and occasional.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 8
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु । जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः ।।
prākṛtā dainandinī syādantarapralayādanu | jāyate yatrānudinaṃ mityasargo hi sammataḥ ||
The natural (prākṛta) is the daily (dainandinī) that arises between dissolutions; where a creation lasting one day (anudina) is accepted as the false/ephemeral creation (mitya-sarga).
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 9
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत । श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये ।।
devau dhātāvidhātārau bhṛgoḥ khyātirasūyata | śriyañca patnī viṣṇoryā stutā śakreṇa vṛddhaye ||
The two gods, the givers and arrangers of elements, renowned as descendants of Bhr̥gu, envied; and Shri and the wife of Vishnu were praised by Indra for his exaltation.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 10
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात प्राणो मृकण्डुकः । मार्कण्डेयो मृकण्डोश च जज्ञे वेदशिरास्ततः ।।
dhāturvidhārturdvau putrau kramāt prāṇo mṛkaṇḍukaḥ | mārkaṇḍeyo mṛkaṇḍoś ca jajñe vedaśirāstataḥ ||
The two sons who establish and uphold elements were respectively Prāṇa and Mṛkaṇḍuka. From Mārkaṇḍeya came Mṛkaṇḍa; thus were known as Veda-heads (wise ones).
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 11
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 11
पौर्णमासश च सम्भूत्यां मरीचेरभवत सुतः । स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस तथा ।।
paurṇamāsaś ca sambhūtyāṃ marīcerabhavat sutaḥ | smṛtyāmaṅgirasaḥ putrāḥ sinīvālī kuhūs tathā ||
At the full-moon's arising a son named Marīce became; from Smṛtya came sons Maṅgirasa, Sinīvālī and Kuhūsa likewise.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 12
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत । सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम ।।
rākāścānumatiścātreranasūyāpyajījanat | somaṃ durvāsasaṃ putraṃ dattātreyañca yoginam ||
Rākā and Anumati here, despite rivalry, were born; Soma, Durvāsas's son, and the yogin Dattātreya were also acknowledged.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 13
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत । क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः ।।
prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dattolistatsutobhavat | kṣamāyāṃ pulahājjātāḥ sahiṣṇuḥ karmapādikāḥ ||
Out of love for Pulastya's wife was born Dattolist; from forgiveness came Pulaha's sons—patient, steadfast in their duties.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 14
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन बालिखिल्या महौजसः । अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः ।।
sannatyāñca kratorāsan bālikhilyā mahaujasaḥ | aṅguṣṭhaparvamātrāste ye hi ṣaṣṭisahasviṇaḥ ||
And from humility, the ritual-seat, the childlike crook, and great vigor; their thumb-sized portions are sixty thousand each.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 15
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः । सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः ।।
urjāyāñca vaśiṣṭhācca rājā gātrordhvabāhukaḥ | savanaścālaghuḥ śukraḥ sutapāḥ sapta carṣayaḥ ||
From Urjā and Vasiṣṭha came the king Gātrodhva-bāhuka; Savana, light and fruitful, Śukra, Sutapā and seven Carṣayas.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 16
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत । अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य अजात ।।
pāvakaḥ pavamānobhūcchuciḥ svāhāgnijobhavat | agnisvāttā varhiṣado 'nagnayaḥ sāgnayo hy ajāt ||
Pāvaka became the purifier, pure and auspicious like svāhā born of fire; Agni’s offspring Varhiṣad and the non-fireborn Agnaya, with the Agnayos were born.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 17
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 17
पितृभ्यश च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते । हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम ।।
pitṛbhyaś ca svadhāyāñca menā vaidhāriṇī sute | hiṃsābhāryā tvadharmasya tayorjajñe tathānṛtam ||
To the fathers and to offerings (svadhā) and Mena, the lawful consort of Sute; the violent wife of unrighteousness — of these two I knew also falsehood.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 18
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च । माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः ।।
kanyā ca nikṛtistābhyāṃ bhayannarakemeva ca | māyā ca vedanā caiva mithunantvidametayoḥ ||
The maiden and the unclean (nikṛti) to them bring fear and indeed hell; illusion and pain likewise pair to these two — such are they.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 19
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम । वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात ।।
tayorjajñetha vai māyāṃ mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam | vedanā ca sutaṃ cāpi duḥkhaṃ jajñetha rauravāt ||
One should know that Maya brings about the deaths of those beings; one should also know that suffering, offspring and sorrow come from the fierce realm of Raurava.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 20
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश च जज्ञिरे । ब्रह्मणश च रुदन जातो रोदनाद्रुद्रनामकः ।।
mṛtyorvyādhijarāśokatṛṣṇākrodhāś ca jajñire | brahmaṇaś ca rudan jāto rodanādrudranāmakaḥ ||
From death came disease, old age, grief, thirst and anger. From brahman there arose wailing; from wailing came Rudra by name.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 21
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज । भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः ।।
bhavaṃ śarvamatheśānaṃ tathā paśupatiṃ dvija | bhīmamugraṃ mahādevamuvāca sa pitāmahaḥ ||
He (the grandfather) said: ‘Becoming Bhava, Sharva, Atha-Isha, also Pashupatin — O twice-born — he became the terrible, fierce Mahadeva.’
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 22
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती । हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत पुनः ।।
dakṣakopācca tadbhāryā dehantatyāja sā satī | himavadduhitā bhūtvā patnī śambhorabhūt punaḥ ||
Out of anger at Daksha, his wife Sati left her body. Having become the daughter of Himavān she returned again as the spouse of Śambhu.
Chapter 20 — sargaviṣayakavarṇanaṃ — Verse 23
Agni Purana · Chapter 20 · Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः । स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः ।।
ṛṣibhyo nāradādyuktāḥ pūjāḥ snānādipūrvikāḥ | svāyambhuvādyāstāḥ kṛtvā viṣṇvāderbhuktimuktidāḥ ||
From the sages including Nārada came venerations and purificatory baths first. From Svāyambhuva and others, having performed these, Vishnu and others granted enjoyment and liberation.